جلسه 27(تنبیهات 4)

بسم الله الرحمن الرحیم

 درس خارج اصول استاد مختاری جلسه بیست وهفتم20/9/97

(تنبیهات 4)

تنبیه سوم

در این تنبیه دو مطلب مطرح است:

مطلب اول: همانطور که مرحوم صاحب کفایه به آن اشاره کردند این است که آیا کثرت اطراف علم اجمالی بنفسها مانع از تنجز علم اجمالی و فعلیت تکلیف است، به گونه­ای که احتیاط واجب نباشد یا مانع نیست؟ بلکه مانع عسر و حرج باشد.

مطلب دوم: اگر شک کنیم نسبت به عروض مانعی که موجب ارتفاع فعلیت تکلیف است، آیا باید به اطلاق دلیل مراجعه کرد؟ یا باید به اصالت البرائت مراجعه کرد.

توضیح مطلب اول

مرحوم آخوند می‌گویند کثرت اطراف علم اجمالی مانع از تنجز علم اجمالی نیست، به بیان دیگر شبهه غیر محصوره مانع از تنجز علم اجمالی نیست. مرحوم آخوند می­فرماید ملاک در تنجیز علم اجمالی برای تکلیف معلوم بالاجمال، این است که تعلق به تکلیف فعلی داشته باشد.

 به عبارت دیگر، مرحوم آخوند در کفایه معیاری دارند که می­گویند تنجز علم اجمالی بر این است که آیا تکلیف فعلیت دارد یا ندارد؟ پس محصور بودن یا غیر محصور بودن، تاثیری در تنجز علم اجمالی ندارد، اول باید ببینیم تکلیف فعلی است یا نیست، اگرتکلیف فعلی است علم اجمالی تنجز دارد و اگر تکلیف فعلی نبود علم اجمالی تنجز ندارد. فلذا این معیار را ذکر کردند.

پس کثرت اطراف علم اجمالی بما هی هی لا توجب سقوط التکلیف عن الفعلیه.

 بعضی از علما گفتند چون شبهه غیر محصوره است رافع فعلیت تکلیف است، و علم اجمالی منحل می­شود به شبهه بدویه.

مرحوم آخوند می­گوید اینطور نیست، بله پس کثرت اطراف علم اجمالی موجب عسر و حرج است، اگر بخواهیم در شبهه محصوره احتیاط کنیم موجب ضرر است، غیر مبتلا به است، اما عدم وجوب احتیاط به خاطر شبهه غیر محصوره نیست، بلکه به خاطر عوارضی است که بر آن مترتب است، مثل ضرر و عسر و حرج.

پس اگر بخواهید بگوئید وجوب احتیاط در شبهه غیرمحصوره چون غیر محصور است و کثرت اطراف دارد، پس احتیاط واجب است، ایشان می‌فرمایند اینگونه نیست. ممکن است شبهه محصوره باشد، ولی در آن عسر و حرج باشد، در آنجا هم احتیاط واجب نیست.

بنابراین کثرت اطراف علم اجمالی و عدم کثرت اطراف علم اجمالی موجب وجوب احتیاط نیست، بلکه عوارض جانبی مانند عسر و حرج، موجب رفع وجوب احتیاط است.

بنابراین شبهه محصور یا غیر محصوره و کثرت اطراف علم اجمالی یا عدم کثرت اطراف علم اجمالی، باعث تنجز یا عدم تنجز علم اجمالی نیست، بلکه عوارض جانبی باعث تنجز و عدم تنجز است.

توضیح مطلب دوم

 مطلب دوم این است که شک داریم آیا فلان شیء مانع از فعلیت تکلیف است یا خیر؟ آیا می­توانیم سراغ اطلاق دلیل برویم؟ یا سراغ برائت برویم.

مرحوم آخوند در اینجا قائل به تفصیل شدند و صحیح همین قول است، تفصیل بین آنجائی که دلیل معلوم باالاجمال، دلیل لفظی باشد، اینجا وقتی شک کنیم مانع از فعلیت تکلیف پیدا شد یا نه؟ به اطلاق دلیل، تمسک می‌کنیم، و حکم به عدم عروض مانع از فعلیت تکلیف می­کنیم.

 بین آنجائی که دلیل لبی است، مثل اجماع یا عقل، یا دلیل لفظی است، منتها دلیل لفظی مجمل است، در وقت شک مراجعه به برائت می‌کنیم و حکم به عروض مانع از فعلیت می­کنیم، در اصل تکلیف شک می­کنیم، فلذا سراغ برائت می­رویم.

محدوده شبهه محصوره

بحث دیگری که مورد اختلاف است میزان شبهه غیر محصوره و محصوره است. ملاک و معیار در اینجا باید مشخص شود.

علما برای موضوع شبهه غیر محصوره سه یا چهار احتمال دادند.

احتمال اول: شبهه غیر محصوره شبهه­ای است که اطراف شبهه به حدی برسد که عادتا جمع آن در استعمال ممکن نباشد، مقصود از استعمال می­تواند اکل یا شرب یا پوشیدن باشد. مثلا در بازار قم لباس چرمی غیرذبیحه توزیع شده است، استعمال همه لباسها به معنای پوشیدن همه آن­ها ممکن نیست عرفاً. این احتمال ظاهراً از مرحوم نائینی است. اطراف شبهه به قدری زیاد است که عادتا نمی­شود، به آن اعتناء کرد.

احتمال دوم: غیر محصوره در جائی است که شمارش آن زیاد است و نمی­شود احصاء کرد، مثلاً یک مهر نجس در میان مهرهای حرم حضرت معصومه وجود دارد، شمارش آن مشکل است.

 احتمال سوم: معیار در غیره محصوره نبودن، نظر عرف است. باید به عرف مراجعه کنیم، عددی را عرف محصوره می‌داند، اما اگر از آن عدد تجاوز کند، غیر محصوره است. البته احتمال سوم به همان احتمال دوم بر می‌گردد.

احتمال چهارم: کثرت اطراف علم اجمالی متجاوز از حدی است، که موجب ضعف احتمال برود. پس وقتی احتمال ضعیف شد، شبهه غیر محصوره است.

مرحوم شیخ انصاری، مرحوم حائری در کتاب دُرَر، مرحوم امام در کتاب انوار الهدایه، احتمال چهارم را بیان کردند، و صحیح هم احتمال چهارم است.

مثلا بگویند در تهران یک نفر تصادف کرد و بچه من الان در تهران است، کسی احتمال بدهد آن یک نفر که تصادف کرد بچه من باشد، این احتمال ضعیف است.

به نظر می­رسد احتمال چهارم در بیان ملاک و معیار در شناسائی شبهه محصوره و غیر محصوره می­تواند محکم باشد.

حکم شبهه غیر محصوره

حکم در شبهات غیر محصوره این است که احتیاط واجب نیست، عدم وجوب احتیاط، نه به خاطر کثرت اطراف علم اجمالی است، بلکه به خاطر این است که غالبا موجب عسر و حرج است، و روی این جهت عقلا به آن اعتناء نمی­کنند. اگر کسی به چنین احتمالی اعتناء کند، عقلاء به این فرد می­خندند و موجب وهن است. عقل انسان هم همین را می‌گوید.

مع ذالک بزرگان اصول ادله­ای بر عدم وجوب احتیاط در شبهه غیر محصوره ذکر کردند.

دلیل اول: اجماع

اجماع علما مبنی بر این است که در شبهات غیر محصوره احتیاط واجب نیست. این حرف خود شیخ انصاری چنین اجماعی دارند و در کتاب فرائد الاصول ج ۲ ص ۲۵۷ این اجماع را نقل کردند و گفتند همین کفایت می‌کند به اندازه استفاضه است.

البته این کلام قابل قبول نیست، زیرا به نظر می‌رسد اجماع، اجماع مدرکی است، چون معلوم است که اگر مجمعین چنین نظری دارند، به خاطر این است که کلامشان مستند به ادله­ای است که در شبهات غیر محصوره احتیاط واجب است. والا اجماع، اجماع محصل نیست، مستند است به اموری که به آن استدلال شد.

اجماع، اجماع مدرکی است و اجماع مدرکی قابل اعتنا نیست.

ادله دیگر از روایات استدلال کردند که در جلسات بعد خواهیم گفت.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2019/02/20-اذر-1اصول.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2019/02/اصول-27.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *