رفتار وحدت گرایانه در آموزه های قرآن کریم

رفتار وحدت گرایانه در آموزه های قرآن کریم

 

چکیده:

ضرورت تقویت اتّحاد امت اسلامی به عنوان مبرم ترین نیاز جامعه اسلامی مورد نظر می باشد، بی گمان قرآن کریم در بیش از پنجاه آیه مسألۀ وحدت و رفتار های موثر در ایجاد و تقویت اتحاد و انسجام اسلامی مسلمانان را نشان داده است، از جملۀ این آموزه های وحدت آفرین را می توان به تکیه بر عناصر مشترک دینی،وحدت درونی و باطنی،گفتگوی احسن با دیگر مذاهب اسلامی؛ تمسّک به حبل الله؛ ،وحدت و تعامل میان ادیان و دیگر موارد اشاره کرد و تأثیر این رفتارهای وحدت آفرین را در تحقق تقریب مذاهب اسلامی به منصۀ ظهور نشاند.

لذا چنانکه اگر اين اصول از سوي هر يک از عالمان و صاحبان مذاهب رعايت شود، دشمنان اسلام و کساني که آب به آسياب آنها مي ريزند ديگر نمي توانند جنگ و خون ريزي در ميان مسلمانان راه بياندازد و اين گونه جهان اسلام را پراکنده و دسته دسته مانند لشکر شکست خورده سازند تا جايي که بتوانند جهان اسلام را تحقير و به مقدسات و شخصيت پيامبر گرامي و قرآن توهين کنند و کشورهاي مسلمان را در اين گوشه و آن گوشه جهان اشغال و تصاحب کنند.

گفتمان وحدت اسلامی به عنوان اعتقاد ریشه گرفته از آموزه ها و نصوص قرآني و روايي و علما و انديشمندان اسلامي به عنوان آمال و آرزوی همۀ دغدغه مندان جوامع اسلامی مد نظر می باشد.

وحدت و هبستگی و انسجام همۀ مذاهب اسلامی در سایۀ عمل به قرآن و بازگشت به آموزه های وحدت آفرین کلام وحی است، از این رو باید اذعان نمود ضرورت ایجاد تقریب میان مسلمانان و مذاهب اسلامی از امور انکار ناپذیر در جوامع اسلامی می باشد،زیرا فضای دینی،سیاسی،و فرهنگی بسیاری از کشورهای اسلامی به علت وجود برخی اختلافات قومی،و دینی در التهاب و بحران به سر می برد.اگر چه عاملین و مسبّبین اصلی این بحرانها و التهابات را باید در توطئه های استکبار و عوامل مزدور آنها درکشورهای اسلامی دانست، لیکن در این فضای حساس و افزایش توطئه های دشمنان اسلام علیه تقریب مذاهب اسلامی ،نهادهای فرهنگی و دینی و سیاسی جوامع اسلامی وظایف سنگینی برای ایجاد ساز و کارهای فرهنگ وحدت و تقریب،در میان مسلمانان عهده دار می باشند.

لذا در این مقاله سعی شده است چگونگی گسترش فرهنگ وحدت و تقریب در میان مسلمانان ،منطبق با قرآن کریم و با رویکرد واکاوی مولّفه های رفتاری در گزاره های وحدت بخش نصوصکلام وحی، در راستای تعمیق اتحاد امت اسلامی اقدام گردد،.امید است با اهتمام همۀ دلسوزان و تلاشگران عرصۀ وحدت وتقریب اسلامی و نیز اجرای منویّات مقام معظم رهبری شاهد گسترش روز افزون وحدت اسلامی و پیوند دوستی وبرادری و الفت و مودّت در میان مسلمانان باشیم.

کليد واژگان :

تقريب مذاهب، وحدت اسلامي، قرآن کریم، مسلمانان ،آموزه های وحدت بخش، پیامبر اعظم(ص)

 

مقدمه

ضرورت ایجاد وحدت و همدلی در میان امت اسلامی و نیل جوامع اسلامی به سوی کمال به عنوان امری انکار ناپذیر مطرح می باشد،لذاحصول این امر منوط به برداشتن تفرقه و اختلاف در میان مسلمانان خواهد بود،که این امر نیز مستلزم تبعیت از آموزه های وحیانی و نیز سيرۀ پيامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) برای دست یابی به وحدت اسلامی مورد ارزیابی می باشد.

باید اذعان نمود اتّحاد به معناى یکى شدن، در اصل از ریشه «وحد» به مفهوم یکتایى و یگانگى است[1] لذا قرآن کریم به مسأله اتّحاد امّت اسلامی از دیدگاه اجتماعى آن نگریسته و بر اهمیّت اتّحاد میان جهانیان، ادیان، مسلمانان و نهاد خانواده تأکید کرده است و پیوند میان دل‏هاى مؤمنان را نوعى تصرّف الهى مى‏شمارد و براى ایجاد و حفظ چنین یگانگى، ارسال پیامبران به همراه شرایع را ضرور مى‏داند و براى برقرارى یگانگى و نیز حفظ آن، راه‏کارهاى گوناگونى را پیش بینى کرده که بخشى از آن، شامل ابلاغ رفتارهای وحدت آفرین در آموزه های وحدت بخش قرآن کریم می باشد.

وحدت اسلامی در دوران معاصر با توجه به شرایط حاکم بر جهان و دنیای اسلام، به عنوان یک ضرورت اجتناب ناپذیر در آمده و با سرنوشت مسلمانان در عرصه اجتماعی- سیاسی گره خورده است. این امر می طلبد که روند حرکت به سوی آرمان وحدت اسلامی، با سرعت بیشتری انجام گیرد و گام های بلندتری در این زمینه برداشته شود. از این رو اهتمام آموزه های وحیانی با ابلاغ و تبیین شاخصه های وحدت بخش به صورت الگوهای رفتاری برای امت اسلامی در راستای حفظ و ارتقاء وحدت امت اسلامی و پرهیز از اختلاف و تفرقه صورت پذیرفته است ،لذا با تبعیت از آموزه های وحدت بخش قرآن کریم مسلمانان از هر گروه و مذهبی بر اساس آیین اسلام گرد هم خواهندآمد .

لازم به ذکر است برای تحقق اتحاد و انسجام اسلامی لازم نیست که امت اسلامی و بزرگان دینی مذاهب مختلف اسلامی دست از اختلافات مذهبی خود برداشته، یک مذهب مشترک را برگزینند، بلکه مسلمانان می توانند با حفظ موارد اختلاف و با تکیه بر عناصر مشترک قرآنی و دینی، اتّحاد اسلامی را تشکیل دهند، و راه رسیدن به این هدف این است که مسلمانان با تمسک بر آموزه های وحیانی قرآن کریم و توسعۀ نظر در امور مربوط به امت اسلامی ،فراتر از مرزهای مذهبی، ملّی، زبانی و … بیندیشند. و با فراگیری و انجام رفتارهای وحدت آفرین از کتاب آسمانی قرآن کریم در راستای تقویت وحدت اسلامی حرکت نمایند.

از این جهت باید گفت ضرورت بهره گیری از روش ها و سازوکارهای مطرح شده در قرآن کریم برای حصول به جامعۀ مطلوب و برتر و به دور از تشتّت و آشفتگی امری انکار ناپذیر است، بهتر و خردمندانه تر آن است که در بهره گیری ازرویکردهای آموزه های وحدت آفرین قرآن کریم کوچکترین تردیدی به خود راه ندهیم ،زیرا گزاره های وحدت آفرین در قرآن به عنوان کبرای هر برهانی می تواند مسلمانان را در راستا ی وحدت اسلامی یاری و مدد رساند. به این معنا که قرآن به عنوان کتابی که هیچ گونه گمان و تردیدی در آن راه نمی یابد و گزاره های خبری آن از اطمینان صد در صدی برخوردار است می تواند بهترین و کامل ترین و مطمئن ترین منبع برای دست یابی به چگونگی ایجاد امت واحدۀ اسلامی و دارای اتحاد و و انسجام اسلامی مورد نظر قرار گیرد.

باید اذعان نمود از آن جایی که قرآن کوشیده است تا افزون بر بیان گزاره های هستی شناسانه و انسان شناسانه ما را یاری و مدد رساند تا درک و فهم درستی از هستی و عوامل موثر در آن و نیز قابلیت ها و توانمندی های بشری به دست آوریم ، هم چنین به گزارش توصیفی، تحلیلی و تبیینی از رخدادها و عوامل و سازوکارهائی برای تقویت چگونگی ایجاد وحدت در میان مسلمانان و نیز تعامل میان ادیان توحیدی می پردازد که انجام این مهم در ایجاد تقریب میان مذاهب اسلامی و نیز تقویت اتحاد اسلامی در میان مسلمانان، نقش مهم و تأثیر گذاری را ایفا خواهد نمود.

لازم به ذکر است که قرآن در همه آیات خویش از آغاز فروفرستایی تا پایان آن می کوشد تا جامعه برترو متحد و به دور از تشت و اختلاف را شکل و تحقق بخشد. عوامل و علل مؤثر را تحلیل و تبیین و در هر مرحله و مرتبه راهکارها و سازوکارهای مناسب را توصیه نماید. به سخن دیگر، آیات قرآنی به هدف ایجاد و تقویت و صیانت از اتحاد وحدت امت اسلامی و حصول تمدن نوین اسلامی نازل شده است و تمام اهتمام پیامبر(ص) مصروف این شد تا چنین جامعه ای را با روش و اسلوب آموزه های وحیانی قرآن ایجاد و پدید آورد.

از این جاست که در قرائت و بیان و تفسیر و برداشت از آیات همواره می بایست این حکم کلی و حاکم درنظر داشته شود که آیات قرآن همواره ناظر به یک سلسله آموزه های رفتاری وحدت آفرین در جوامع اسلامی و بیان حل و راه برون شد از تفرقه و اختلافات دول اسلامی بوده است. اگر اغراق نکرده باشیم می توان این گونه گفت که آیات قرآن و آموزه های آن حتی در امور به ظاهری عبادی و شخصی معطوف و ناظر به مباحث انسجام اسلامی و و کارکردهای اجتماعی و حفظ وحدت میان مسلمانان بوده است.

قرآن در آیات بسیاری نشان می دهد که به مسایل عمومی و اجتماعی جوامع اسلامی و اجتناب جامعۀ اسلامی از تشتت و اختلاف حساسیت بیش از اندازه دارد. این حساسیت از آن جا ناشی شده و سرچشمه گرفته است که قرآن می کوشد تا نه تنها افراد و اشخاصی را به تکامل برساند بلکه نوع بشر را در طریق هدایت قرار دهد و آنان را به کمال شایسته و سزاوارشان برساند. از این رو خطاب قرآنی همواره عام بوده است و در بسیاری از آن ها مردم به عنوان ناس و توده مخاطب قرارگرفته اند و در مواردی که خطاب آیات خاص مؤمنان است به معنای جامعه ایمانی است که شامل همه افراد بشر بی تمایز و تفاوتی در جنسیت و ملیت و خون و نژاد و مانند آن بوده است.

بدیهی است قرآن کریم با ذکر عوامل و علل بسیاری در ساخت جامعه متحد درارای شاخصۀ اتحاد اسلامی در راستای تبیین آموزه های وحدت آفرین برای امت اسلامی ، و چگونگی ایجاد اتحاد میان مسلمانان را با رویکرد بینشی آغاز و تا حوزه های نگرشی، گرایشی و منشی و کنشی و حتی واکنشی را دربرمی گیرد. تأکید بیش از اندازه قرآن بر مسایل بینشی از آن رو صورت می گیرد که در آموزه های وحدت آفرین قرآنی، بینش و نگرش صحیح برای تقویت انسجام اسلامی نقش بسیار حساسی را در آیندۀ استراتژیک جوامع اسلامی بازی می کند. از این جاست که توحید محور بینشی آیات قرآن قرار می گیرد تا همگان بر مبنای این اصل بنیادین بتوانند در راستای تشکیل امت واحدۀ اسلامی حرکت نمایند.

بدیهی است هدف این مقاله تبیین و تحلیل و یا شناسایی همه آموزه های رفتاری وحدت آفرین در واکاوی علل و عوامل تقویت وحدت مسلمانان و موانع بازدارنده اتحاد اسلامی و راهکارهای برون رفت نیست؛ زیرا این می طلبد تا ما همه آیات قرآن را به این شیوه و به قصد این هدف بازخوانی و تحلیل و تبیین نماییم؛ از این رو تنها به برخی از گزاره های کلیدی وحدت آفرین اشاره می شود؛ زیرا شناخت گزاره های رفتاری وحدت بخش از آن رو مهم و حایز اهمیت است که وحدت امت اسلامی بدون آن یا تحقق نمی یابد و شکل نمی گیرد و یا در هنگام فقدان آن دچار تفرقه و اختلاف و در نهایت فروپاشی می شود که از آن به از هم گسیختگی جوامع اسلامی یاد می شود.

بنابراین وجود آموزه های وحدت آفرین در قرآن کریم می تواند به عنوان بهترین و کامل ترین و مطمئن ترین گزارش از رخدادها، عوامل، علل و آثار و نیز سازوکارهایی برای برون رفت از تفرقه و اختلاف و تشتت و از هم گسیختگی در میان مسلمانان مطرح شود تا همانند عصر پیامبر(ص) که جامعه اسلامی توانست به نمونه جامعه برتر انسانی و دارای مولفۀ وحدت کامل اسلامی به کمک قرآن و آموزه های آن دست یابد ما نیز در عصر کنونی به آن دست یافته و بتوانیم نقش خویش را در تقویت همدلی و انسجام و اتحاد امت اسلامی ایفا نماییم.

 

قرآن کریم به عنوان کلام وحیانی خداوند است که توسط پيامبر اکرم (ص)، براي هدايت مردم و برای قرار دادن انسانها و جوامع بشري در مسير وحدت و يگانگي و انسجام اسلامي ، برای همگان به ودیعه نهاده شده است زیرا به اعتقاد همة امت اسلامي قرآن کريم برخلاف ساير کتب آسماني بدون تحريف و دست نخورده از گزند و توطئه‌هاي دشمنان اسلام، باقي مانده است و خداي متعال خود حافظ و نگهبان آن است: ﴿إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ﴾[2]

تعالیم قرآن کریم برای همۀ مسلمانان داراری سندیت و حجیت و اعتبار می باشد از این رو بیان رفتارهای وحدت آفرین در قرآن کریم و تعابیر مختلف دال بر ضرورت وحدت و اتحاد امت اسلامی با واژهائی از قبیل «واعتصموا[3]، اصلحوا[4]، رابطوا[5]، تعاونوا[6]، السلّم[7]، اصلاح بين الناس[8]، الّف بين قلوبکم[9]، امّة واحد[10]، اخوّت[11]، موّدت[12]»خود بیانگر اهمیت ویژۀ مقولۀ اتحاد امت اسلامی می باشد در همین راستا مهمترین و کلیدی ترین رفتارهای وحدت آفرین در آموزه های قرآن را می توان در موارد ذیل بر شمرد:

تکیه بر عناصر مشترک دینی

باید اذعان نمود وجود آموزه های مشترک دینی در قرآن کریم به عنوان مهمترین مولّفۀ وحدت امت اسلامی مد نظر می باشد از نظر قرآن هیچ عنصری مهم تر از عنصر دینی برای تحقق وحدت اسلامی قابل تصور نخواهد بود از این رو این کتاب آسمانی اولین راهکار وحدت را تکیه بر عناصر مشترک دینی می داند زیرا از یک سو عنصر دینی در میان مسلمانان و حتی دیگر ادیان توحیدی از جایگاه بالائی برخوردار می باشد و از سوی دیگر نه تنها این آموزۀ کلیدی در قرآن بستر ساز رفتار وحدت گرایانه در امت اسلامی خواهد گردید و به عنوان راه اصولی برای رسیدن مسلّم به وحدت درونی به شمار می آید بلکه در راستای وحدت و همدلی میان تمام ادیان الهی مورد ارزیابی می باشد : «قل یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم ألّا نعبد الا الله و لا نشرک به شیئاً» [13]بگو ای اهل کتاب به سوی کلمه ای که مشترک بین ما و شما است بیایید و آن این که جز خدای یگانه را نپرستیم و هیچ چیزی را شریک او قرار ندهیم.

با تأمل در این آیۀ شریفه باید گفت گرچه موضوع این آیه در مورد اهل کتاب است لیکن قرآن کریم بر مبنای باور مشترک با ارائه طرح کلی برای تعامل همۀ مسلمانان و نیز ادیان الهی همگان را مورد خطاب قرار می دهد از این رو جوامع مختلف اسلامی می توانند بر اساس مسترکات فراوان دینی و در عین حال با حفظ هویت مذهبی در راستای عمل به آموزه های وحدت گرایانه گام بردارند .

لازم به ذکر است پیشگامان وحدت اسلامی نیز باتداوم این مبنای قرآنی بر اتحاد امت اسلامی تأکید ورزیده اند. استاد شهید مطهری(ره) در این زمینه گفته اند: «مفهوم اتحاد اسلامی این نیست که مسلمانان از اصول اعتقادی یا غیری اعتقادی خود صرف نظر کنند و به اصطلاح مشترکات همه را بگیرند و مختصات را کنا بگذارند زیرا نه این کار منطقی است و نه قابل عمل… ما خود شیعه هستیم و افتخار پیروی از اهل بیت(ع) را داریم کوچک ترین چیزی حتی یک مستحب یا مکروه کوچکی را قابل مصالحه نمی دانیم نه توقع کسی را می پذیریم و نه از دیگران انتظار داریم که به نام مصلحت و به خاطر اتّحاد اسلامی از یک اصل از اصول خود دست بردارند… آن چه به خصوص مرحوم آیت الله العظمی بروجردی (ره) به آن می اندیشید این بود که زمینه را برای پخش و انتشار معارف اهل بیت (ع) در میان برادران اهل سنّت فراهم کنند و معتقد بود که این کار جز با ایجاد حسن تفاهم امکان پذیر نیست… به هر حال طرفداری از تز«اتحاد اسلامی» ایجاب نمی کند که در گفتن حقایق کوتاهی شود آن چه نباید صورت بگیرد کارهایی است که احساسات، تعصّبات و کینه های مخالف را برانگیزد اما بحث علمی سر و کارش با عقل و منطق است نه عواطف و احساسات»[14].

لذا توجه و اهتمام به نقاط مشترک نه تنها مورد تأیید عقل است، بلکه امری است که از سوی خداوند بر رسول اکرم(ص)وارد گردیده است و نیز در کلام و سیرۀ معصومین(ع)نیز به وفور مشاهده می شود.آموزه های وحدت آفریت قرآن اشاه دارد به وجود مشترکات بین مسلمین و اهل کتاب و این خود پیامی آشکار است بر اینکه زمانی که قرآن کریم تمسک به نقاط مشترک در برابر اهل کتاب را چنین موثّر و مفید و راهگشا می داند یقیناً و به طریق اولی مشترکات مذاهب اسلامی به مراتب بیشتر و اثر گذار تر خواهد بود، لذا همه دلسوزان امرتقریب وظیفه دارند بر اساس «قرآن، رسول اکرم(ص) و سيره و تاريخ آن حضرت، کعبه و حج»[15]و مشترکات فراوان دیگر در راستای گسترش فرهنگ وحدت و تقریب گام بردارند.

وحدت درونی و باطنی مقوّم وحدت واقعی

ضرورت وجود همدلی و وحدت باطنی میان مسلمانان از شاخصه های مهم در جوامع اسلامی می باشد ، تلاش برای ترویج وحدت قلبی وواقعی که ازصدق دل وخالصانه برای تقریب مذاهب اسلامی صورت می پذیرد از مهمترین مولّفه های نشر و گسترش وحدت در میان جوامع اسلامی می باشد.

باید اذعان نمود گزاره وحدت درونی و باطنی درارای منشأ قرآنی و منبعث از کلام وحی می باشد، لذا باید با اعمال راهکارهای کتاب آسمانی قرآن در راستای تقویت این رفتار مهم اقدام نمود ،از این رو باید گفت وحدت پایدار و منطبق با رویکرد همدلی منجر به شکل گیری وحدت باطنی و درونی خواهد گردید در غیر این صورت اتّحاد زود گذر و بی اثر پدید خواهد آمد ،قرآن کریم در نکوهش چنین اتحادی می فرماید: «تحسبهم جمیعاً و قلوبهم شتّی ذلک بانّهم قوم لا یعقلون»[16] تو آن ها را با هم می پنداری در حالی که دل های شان پراکنده است این به خاطر آن است که گروه نابخردند.

راه رسیدن به همدلی این است که دل ها از آلودگی ها پاک باشد: «و نزعنا ما فی صدورهم من غلّ اخوانا»[17] ما «غلّ» را از سینه های شان بر می كنیم در حالی كه با هم برادر اند، لذا اگر این زنجیرها از دست و پای افراد و جوامع اسلامی بازگردد اخوت و برادری حاصل می شود.از این رو حیات امت اسلامی با رویکرد اتحاد و همدلی و صمیمت و احترام متقابل نیازمند اتحاد قلبی و باطنی میان مذاهب اسلامی است و همدلی و اتحاد درونی، یک ارمغان الهی است. هر گاه زمینه اش فراهم نشود، خداوند این ارمغان را عطا می کند: «والّف بین قلوبهم لو انفقت ما فی الارض جمیعاً ما الّفت بین قلوبهم…» [18]خداوند بین دل هایشان پیوند داد. اگر تو همه ی آن چه را در روی زمین است انفاق می کردی، نمی توانستی بین دل های آن ها پیوند بدهی.

گفتگوی احسن؛ راهکار همگرایی و وحدت

امکان گفت وگوی میان فرهنگی،راهکاری برای برون رفت از خطر تفرقه میان جوامع اسلامی است .گفت و گو، سخن محبت آميز گفتن است و سخن محبّت آميز را با گوش محبت و از سر انس می شنوند. گفت و شنود تفکرات،گفت و گو و همزبان شدن دو تفکر است.گفت و گو در وادی تفکر آغاز می شود و در وادی تفکر جریان پیدا می کند و در همانجا به نتیجه می رسد و همه مردم از برکات آن برخوردار و بهره مند می شوند.

همدلی و همفکری همه مسلمانان در این برهه از زمان جزو ضروریات جوامع اسلامی است، اما در کنار آن باید اثر بخشی مطلوب و ملموس این نوع گفت و گوهای میان فرهنگی را برای عموم مسلمانان تبيين كرد. در قرآن کریم آیات فراوانی در موضوع گفت وگو ذکر گردیده است، به مقتضای آیه‌ی شریف «ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن»[19] و «ادفع بالتی هی احسن السیئة فاذا الذی بینک و بینه عداوة کأنه ولیّ حمیم»[20] اصل اخلاقی حاکم در برخورد اهل مذاهب با یکدیگر، مدارا و نرمی و عدم خشونت است.

از فحواي کلام الهي در آيه: ادع الي سبيل ربک… و جادلهم بالتي هي احسن، از قيد التي هي احسن، اين مطلب استنباط مي شود که بعضي از جدال ها، احسن و برخي غير احسن يعني (حسن و قبيح) هستند. از دید مفسّران، مراد از جدال احسن[21] یا بهترین روش مناظره، روشى است که در آن از سخنى که طرف مقابل را به دشمنى بیشتر و لجبازى وامى دارد، دورى شود و از بى عفتى در سخن و توهین به مقدسات طرف مقابل پرهیز گردد و هر دو طرف خواهان روشن شدن حق باشند. [22]

صاحب تفسیرالمیزان در این زمینه می نویسد:

«رسول گرامي اسلام (ص) مأمور شدند که به يکي از سه طريق (حکمت، موعظه، مجادله) مردم را دعوت کنند، که هر يک براي دعوت طريقي مخصوص است. اگر دعوتگر از راه جدال دعوت مي کند بايد از هر سخني که طرف مقابل را بر رد دعوتش برمي انگيزد و او را به لجبازي وا مي دارد، بپرهيزد و مقدمات کار را هر چند که طرف، راستش بپندارد به کار نبندد مگر آنکه جنبه مناقضه داشته باشد، و از بي عفتي و سوء تعبير اجتناب کند و اگر غير اين را انجام دهد هر چند که حق را احياء کرده است، اما با احياي باطل و کشتن حقي ديگر احيا کرده و جدل از موعظه بيشتر احتياج به حسن دارد به همين جهت جدال را به احسن مقيد کرده است ».[23]

لذا اهمیت گفت وگو در روابط انسانی، اجتماعی و فرهنگی غیرقابل انکار است، باید این نکته را مد نظر قرار داد که گفت و گو صرفاً برای ساکت نمودن طرف مقابل صورت نمی گیرد و نیز گفت و گو برای الزام دیگر مسلمانان به تمکین و قبول استدلال دینی و فرهنگی بین مذاهب اسلامی نمی باشد، بلکه گفت و گو زیر بنای وحدت اسلامی و مقدمه ای برای رسیدن به اصول مشترک و حقیقت است. بدون شک یکی از شرایط اتقان و حکمتی که قرآن به آن اشاره می کند، استناد به قرآن و دلیل عقلی و زبانی است که دیگران آن را می فهمند و اگر آن منطق باشد، هر با انصافی ناچار به پذیرش آن است.

از این رو گفت و گو راهکار مهم و حیاتی برای ارتباط بین جوامع اسلامی و ایجاد وحدت وتقریب و رفع موانع تقریب میان مسلمانان بوده از بین برنده کینه ها و اختلافات و در نتیجه زیستن در فضائی آرام و ایجاد وحدت و تقریب است.

ایجاد وحدت و تقریب در اندیشه، هدف و جهت گیری مسلمانان ، یکی از اهداف بزرگ دین اسلام بوده و نیز ابزار قوی و در عین حال سازنده است، مشروط بر این امرکه گشودن باب گفت و گو بدون اهداف مادّی و بدون شائبه های فردی و سیاسی انجام گیرد، که این امر خود باعث حرکت عظیم رشد و تعالی و تقریب برای جوامع اسلامی خواهد گردید.

در حال حاضر نیزاز میان اندیشندان و پیشگامان بزرگ اسلامی در امر تقریب ، شخصیت ارزشمند مقام معظم رهبری در امر گفت و گو و نیزاتخاذ مواضع وحدت بخش در مورد ایجاد تقریب در میان مسلمانان جزو سرآمدان روزگار معاصر می باشند که در پاسخ به استفتائی از سوی علما و فرهیختگان شیعه منطقه احساء عربستان سعودی مبنی بر اینکه ایشان نظر خود را درباره “اهانت و استفاده از کلمات تحقیرآمیز و توهین به همسر پیامبر اسلام ام المومنین حضرت عایشه اعلام کنند،لذا رهبر معظم انقلاب در پاسخ به این استفتاء اعلام کردند:« ” اهانت به نمادهای برادران اهل سنت از جمله اتهام زنی به همسر پیامبر اسلام [عایشه] حرام است. این موضوع شامل زنان همه پیامبران و به ویژه سید الانبیاء پیامبر اعظم -حضرت محمد(ص) -می شود.”»[24]

همچنین مقام معظم رهبری در باب گفت و گوی بین مذاهب مختلف مسلمانان فرمودند:« علماى شيعه و سنى با هم جلسه بگذارند، تفاهم كنند، با هم حرف بزنند. ما كارهاى مشتركى داريم. خيلى خوب؛ شما فقه خودت را تبيين كن، تدريس كن، شما هم فقه خودت را تبيين كن، تدريس كن. شما فقه جعفرى بگو، شما فقه شافعى بگو. عقايدتان را داشته باشيد، اما كارهاى مشترك هم ميتوانيد بكنيد.[25]»لذا فرهنگ گفت و گو یقیناً نقش شگرفی در پیش برد اهداف تقریبی ایفا خواهد نمود و نمونه های ذکر شده مخصوصا در مورد مکاتبات حضرت آیت الله بروجردی و شیخ محمد شلتوت و نیز فرمایشات وحدت آفرین مقام معظم رهبری،ضرورت فرهنگ گفت و گو را برای همه مسلمانان نشان می دهد.

لذا چشم اندازی که گفت و گوی میان فرهنگی آن را دنبال می نماید، دست یابی به یک مبنای مشترک تقریبی بر اساس اشتراکات فکری و نظری مذاهب اسلامی و مسلمانان است که یقینا این نوع نگاه به نزدیکی افکار و اندیشه های تقریبی جوامع اسلامی کمک خواهد کرد.

تمسّک به حبل الله؛ حلقۀ مفقودۀ امت اسلامی در وحدت

خداوند متعال در قرآن کریم با ذکر شاخصه ای مهم و بنیادین در مقولۀ اتحاد اسلامی تمسّک به حبل الله را به عنوان شاه کلید ایجاد وحدت در جامعه بیان می دارد و مي فرمايد: يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله حق تقاته و لاتموتن الا و انتم مسلمون و اعتصموا بحبل الله جمعياً و لاتفرقوا واذكر وابنعمت الله عليكم اذ كنتم اعداء فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا و كنتم علي شفاحفره من النار فانقذكم منها[26]

قرآن کریم در آیات فوق اعتصام به حبل الله را به عنوان عامل وحدت و بازدارنده از تفرقه یادمی کند زیرا تفرقه چيزي به جز فروپاشي جامعه و اتحاد اسلامی نيست. لذا امت اسلامی با هدف واحد و روش واحد براي حصول و نیل به خداوند و اصل توحید ، با تداوم اتحاد و جلوگيري از تفرقه به آن معنا و مفهوم واقعي مي بخشد، از این رو خداوند برای حفظ اصول وحدت تمسک به حبل الله را به عنوان رفتاری وحدت بخش، و عامل مهم برای جلوگیری از تشتت و تفرقه در جامعه ایمانی ذکر می کند.

در تشریح آموزۀ مهم فوق می توان گفت، حبل به معناي ريسمان، سبب و وسيله و ابزاري است كه با آن مي توان به هدف و خواسته خود رسيد.[27] البته به هرچيز ممتد و طولاني كه وسيله رسيدن به هدف يا محكم و استواركردن چيزي باشد، نيز اطلاق مي شود. [28]اما در اصطلاح قرآني چنان كه راغب اصفهاني از آيات استفاده مي كند، مراد از حبل الله چيزي است كه موجب اتصال ميان انسان و خداوند مي شود. [29]

در باب چیستی و مفهوم و مصادیق حبل الله باید اشاره نمود در تفاسير و روايات تفسيري براي حبل الله مصاديق چندي را بيان كرده اند كه با توجه به تاكيد قرآن و خداوند بر آن مي توان گفت كه همه آنها مي توانند مصداق حبل الله باشند؛ زيرا بدون وجود هر يك از آنها نمي توان سخن از وحدت هدف و وحدت رويه گفت. لذا از مهم ترين مصاديقي كه بيان شده است قرآن است كه خود به عنوان كتاب قانون مطرح است. چنان كه گفته شد اصولا جامعه اي بدون قانون مكتوب نمي تواند به وحدت هدف و رويه دست يابد و به زودي دچار فروپاشي و تشتت مي گردد. علامه طباطبايي برپايه روش تفسير قرآن به قرآن با استناد به آيه 101 همين سوره بر اين باور است كه يكي از مهم ترين مصاديق حبل الله، قرآن كريم است. وي براي تاييد اين برداشت روايتي را از صاحب كتاب تفسير شريف تبيان نقل مي كند كه در آن روايت پيامبر(ص) حبل الله را به قرآن تفسير مي كند.[30]

هم چنین در بیان دیگر مصادیق كه مي توان به عنوان حبل الله از آن ياد كرد وجود شريف پيامبر(ص) و اهل بيت عصمت و طهارت(ع) مي باشد. بر اساس روايتي از امام باقر(ع) در تفسير آيه آمده است كه اهل بيت پيامبر(ع) حبل الله هستند [31]. لیکن در برخي از روايات تفسيري به قرينه آيه 101 سوره آل عمران مراد از حبل الله كتاب و سنت است كه در اين صورت امري باقي و برقرار است و همه جوامع مي توانند با تمسك به آن وحدت خويش را حفظ و از تفرقه و پيامدهاي سوء آن در امان باشند. صاحب تفسیر شریف المیزان با توجه به اين تفسير و روايت اين نظر را پسنديده و به عنوان مصداق واقعي حبل الله از اين راي پشتيباني مي كند.[32]

خداوند متعال براي جلوگيري از تشتت در جامعه ايماني و حفظ اصول وحدت بر لزوم تمسك دست جمعي مردم و مومنان به حبل الله تاكيد مي كند و آن را به عنوان عامل تقوا مورد شناسايي قرار مي دهد؛ زيرا اطاعت از فرمان الهي و نيز تمسك به حبل، مصداقي از تقواي الهي است و انسان با آن مي تواند خود و جامعه را از شر بسياري از امور باز دارد.

خداوند در اين آيه علل و عوامل اصلي ايجاد وحدت جامعه مدينه و نمونه عيني را در ضمن گزارشي تحليل و تبيين مي كند و بيان مي دارد كه اين علل و عوامل همان طور كه در ساخت و تشكل جامعه مدينه نقش داشته در تداوم و بقاي آن نيز نقش خواهد داشت، در اين آيات بر محوريت خداوند و توحيد در همه امور تاكيد مي شود تا نشان داده شود كه اصل کلیدی در وحدت و اتحاد امت اسلامی توحيد و پذيرش وحدانيت الهي است..

نباید این نکتۀ مهم را فراموش نمود که قرآن کریم در اين آيه، هم به وحدت امر مي‎كند و هم از تفرقه نهي مي‎نمايد لذا در خصوص وحدت، كه ضد آن تفرقه است، به هر دو تصريح مي‎كند و واجب بودن وحدت را با حرام بودن تفرقه در كنار هم صريحا بيان مي‎كند. شايد اين تأكيد براي جلوگيري از بهانه جويي هاي مختلف و تمسك به انواع حيله ها و عذرها براي فرار از وحدت است . توجه به واقعيت موجود ميان مسلمانان و تفرقه شديدي كه بيش از چهارده قرن است خسارتي چندين برابر خسارتهاي ناشي از درگيري با مخالفان اسلام پديد آورده است، مي‎تواند آن همه تأكيد خداي متعال را تفسير كند.

خلاصه آن كه جامعه اسلامي براي بازگشت به عزت و كرامت نخست خويش و دست يابي به امت واحدۀ اسلامی مي بايست با توجه به كتاب و سنت در محور توحيد قرار گیرد تا از وحدت و انسجام اسلامی بهره مند شده و ازاختلاف و تفرقه رهايي يابد.

وحدت میان ادیان در پرتو آموزه های وحدت بخش قرآن

انسان به لحاظ فطری موجودی جهانی است زیرا هیچ یک از محدودیتهاو مرزبندی های نژادی،زبانی،قومی و محیطی نمی تواند اثر خاصی در اندیشه و فطرت رو به رشد انسان داشته باشد ،لذادرقرآن کریم این کتاب آسمانی وارد شده است«يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى‏ وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبيرٌ)[33] «اى مردم ! ما شما را از مرد و زن آفريديم وشما را تيره ها و قبيله ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، همانا گرامى ترين شمانزد خدا، با تقواترين شماست ، البتّه خدا داناى خبير است .

با مروری بر این جمله آسمانی در می یابیم نشر افکار مثبت والای انسانی مورد اهتمام همه ادیان می باشد زیرا انبیا و ادیان و شرایع آنها کثرت و تعدد و چندگانگی ندارند. خدا یکی است. دین خدا هم یکی است. پیامبران همگی مبعوث از جانب همان خدای واحدهستند و هر کسی جز این بگوید، راهش جز راه انبیاء نیست؛ بلکه راهش راه شیطان است.

با نگاهی گذرا به ادیان الهی و تنوع و تکثر موجود در بین آنها در می یابیم که همه این ادیان در طول یک مسیر قرار دارند و جز یگانگی خدا،چیز دیگری را فریاد نمی زنند زیرا جوهرۀ ادیان الهی است و وحدانیت محور است، لذا روح ادیان با انحصار گرایی در تضاد می باشد و قرآن درصدد ايجاد وحدت و اتحاد ميان اديان است و ملاك رستگاري ونجات را در ايمان به خدا، روز جزا و عمل صالح ميداند؛از این رو از دین آسمانی به عنوان اسلام یاد می کند و همه ی پیروان شرایع آسمانی را به اتحاد در محور توحید می خواند، فلذا دین را تنها اسلام معرفی کرده که به معنای تسلیم در برابر بیگانه هستی است و می فرماید: «إِنَّ الِّدینَ عِندَاللهِ الإسلامُ» [34] .

در تحلیل قرآنی همه ی شرایع بر اصول سه گانه توحید، نبوت و معاد بنیاد نهاده شده اند و همه ی پیامبران الهی مردمان را به این سه اصل می خوانده اند. بنابراین تفاوتی در اصول شرایع وجود ندارد و آنچه موجبات اختلاف میان شرایع شده است اصول جزئی و فرعی است که به سبب مقتضیات زمانی و مکانی پدید آمده است و خداوند شریعت ها را برای راهنمایی افراد انسانی با توجه به اوضاع زمانی و عصری فرستاده است تا آن را روش زندگی خود قرار دهند و به کمال رسند.

با توجه به اشتراک و یگانگی اسلام در همه ی شرایع و پذیرش اصول سیاسی اسلام از سوی همگان، رویکرد وحدت آفرین قرآن مبنی بر دعوت همه ی اهل کتاب و شرایع آسمانی به اتحاد امری بدیهی است لذا خداوند متعال از آنان می خواهد تا در سایه ی سخن و عقیده ی مشترک با مسلمانان گرد آیند و متحد گردند.«قُل یَا اَهلَ الکِتابِ تَعَاوَنُوا إِلَی کَلَمَةٍ سَواء بَینَنَا وَ بَینَکُم أَلاَّ نَعبُدَ إلَّا اللهَ وَلاَ نُشرِکَ بِهِ شَیئاً»[35]: بگو ای اهل کتاب بیایید تا در کلمه ی یگانه ای که میان ما و شما مشترک است گردآییم، اینکه جز خدا را عبادت و پرستش نکنیم و چیزی را با او شریک قرار ندهیم.

در این آیه محورهای اتحاد توحید و دوری از شرک بیان شده است. بنابراین پیروان ادیان آسمانی می توانند تحت این کلمه مورد پذیرش همگان گرد آیند و تحت پرچم توحید حرکت کنند و به یکدیگر یاری رسانند؛ و با همزیستی و دوری از ظلم و ستم از فواید اتحاد بهره مند گردند.

هم چنین در ضرورت اتحاد میان ادیان و اهتمام فراوان آموزه های وحدت بخش قرآن می توان به تأکید این کتاب آسمانی بر وجود اتحاد میان ادیان نه تنها به عنوان تنها راه نجات در دنیا اشاره نمود بلکه با بیان دو شرط دیگر، آن را عاملی برای نجات و رهایی از آتش دوزخ و بهره مندی از بهشت و نعمت های آن ذکر می کند. قرآن کریم بیان می دارد شرط نجات پیروان شرایع آسمانی ایمان به خدا(توحید)، معاد و عمل صالح است. «إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَالَّذینَ هَادُوا وَالنَّصَاری وَالصَّابِئینَ مَن آمَنَ بِاللهِ وَالیَومِ الآخِرِ وَ عَمِلَ صَالِحاً فَلَهُم اَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم وَلاَ خَوفٌ عَلَیهِم وَلاَ هُم یَحزَنُونَ»[36]: به درستی که کسانی که به پیامبر و دین اسلام ایمان آورند و کسانی که یهودی یا مسیحی یا صابی شده اند از کسانی هستند که به خدا و روز آخرت ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند، پس برای آنان در نزد پروردگارشان پاداش است و آنان ترسان و اندوهناک نمی شوند.

لذا قرآن کریم پیروان همه شرایع آسمانی را بر گرد آمدن بر محور نقاط مشترک می خواند و از آنان می خواهد بر این محور با یکدیگر متحد شوند و جامعه ای امن و به دور از ستم و تعدی برپا کنند و نسبت به عقاید، سنت ها و مراکز عبادی یکدیگر احترام متقابل داشته باشند. زیرا هر شریعت دیگری اصول شرایع دیگر را تأیید کرده و مدافع آن بوده است. [37]

هم چنین قرآن کریم برای همزیستی با اهل کتاب و شرایع آسمانی و ایجاد اتحاد، راهکارهایی را بیان می دارد که به صورت آموزه های دستوری در شریعت اسلام خودنمایی می کند از جملۀ راهکارها، تقویت همزیستی و همبستگی اجتماعی در میان پیروان شرایع آسمانی، پاک شمردن خوراک و طعام اهل کتاب است که می تواند به عنوان مهم ترین عنصر تلقی می شود[38]. چنانکه برای تقویت روابط اجتماعی معامله و داد و ستد با اهل کتاب را مجاز دانسته است[39]و مسلمانان را از مجادله و تندخویی با ایشان پرهیز می دهد[40]. این آموزه ها و آموزه های دیگر قرآنی و نبوی در جهت تقویت اتحاد میان شرایع آسمانی است که به برخی زوایای موجود اشاره گردید.

ارزش های اسلامی مولفه ای کلیدی برای وحدت اسلامی

از مباحث مهمی که درموضوع وحدت اسلامی مطرح است، وجود مولّفه های مکتبی و دینی عنوان مقوم وحدت گرائی در امت اسلامی است لذا از منظر قرآن کریم تنها معیار برای اتحاد امت اسلامی درارابودن مولفه های ارزشی اسلام در میان مسلمانان می باشد از این رو رابطه ی ملی، زبانی، نژادی و حتی نه رابطه ی پدرـ فرزندی نمی تواند مقومی کامل برای   ارتباط و تعامل میان جوامع اسلامی باشد

قرآن کریم در سوره ای توبه فرمان مبارزه جدّی و بی امان با مشرکین را صادر می کند اما در عین حال می فرماید: «فان تابوا و اقاموا الصلوة و آتوا الزکوة فاخوانکم فی الدین»[41]پس اگر از کفر و شرک بازگشتند، نماز بر پا داشتند و زکات پرداختند، برادران دینی شمایند. لذا دشمنان دیروز به برکت ارزش های اسلامی برادران امروز تلقی می شوند.هم چنین این کتاب آسمانی از زبان حضرت ابراهیم می گوید: «فمن تَبِعنی فانه منّی» [42] پس هر که مرا پیروی کند همانا از من است.بر مبنای این آموزۀ وحدت بخش در قران کریم، پیامبر اسلام (ص)، ابوذر غفاری[43] و سلمان فارسی را جزء خاندان خود دانسته است. در نقطه مقابل، خداوند فرزند نوح را بیگانه شمرده و رابطه ی پدر فرزندی آنها را نادیده گرفته است: «یا نوح انه لیس من اهلک انه عمل غیر صالح» [44] ای نوح همانا فرزند او خاندان تو نیست، همانا او عمل غیر صالح است.

بنابر این قرآن کریم، شکل گیری وحدت اسلامی را برمبنای رابطه دینی مسلمانان و ارزش های اسلامی در جوامع اسلامی ذکر می کند،زیرا وحدت بر مبنای مولّفه های اسلام اهمیت و جایگاه والای ارزش های اسلامی را مورد تأکید قرار خواهد داد که جان مایۀ ارزش های اسلامی را می توان در تقوای الهی منحصر ساخت : «یا ایها الناس انّا خلقناکم من ذکر وا نثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا…» [45]ای مردم! همانا شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را شعبه شعبه و گروه گروه قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید (و در روابط اجتماعی و رعایت حقوق همدیگر دچار مشکل نشوید) این که انسان از این گروه باشد یا از آن گروه از این ملت باشد یا از آن ملت نشانه ی برتری نیست. «انّ اکرمکم عندالله اتقیکم» [46] همانا گرامی ترین شما نزد خدا با تقواترین شما است.

در جریان فتح مکه، بعضی ها ، به ارزش های کاذب دوران جاهلیت، از قبیل قوم و قبیله، زبان، ملّیت، رنگ و نژاد دامن می زدند. سپس این آیه کریمه نازل شد و روی همه آنها خط بطلان کشید و تقوا را به عنوان تنها معیار برتری انسان مطرح نمود.

از این رو پیامبر اسلام(ص) در سرزمین منِی در جمع زائران خانه خدا که در مراسم حج شرکت کرده بودند خطبه مهمی ایراد نمود و فرمود: «ای مردم! همانا پروردگار شما یکی و پدر شما هم یکی است آگاه باشید که هیچ عربی بر عجم و هیچ عجمی بر عرب، هیچ سیاهی بر گندم گون و هیچ گندم گونی بر سیاه برتری ندارد «جز با تقوای الهی»[47]

اخوت وبرادری

آیین برادری به عنوان گزاره مهم وحدت آفرین برای اتحاد امت اسلامی در قرآن مورد تأیید ومطرح گردید، مراد از وحدت و اخوت اسلامی که در منابع و متون دینی بیان شده آن وحدتی است که بشریت را به سوی خدای واحد و هدف واحد سوق دهد. لذا قرآن با جمله كوتاه‏ «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»، پيروان خود را به لطيف‏ترين مهر و دوستى و زيباترين مساوات رهنمايى كرده است.

پس، مسلمانان يكديگر را دوست مى‏دارند، چون همه باهم برادر هستند.به یاری هم می شتابند و از هم در مقابل دشمنان اسلام پشتیبانی خواهند نمود چون همه با هم برادر و دارای سرنوشتی واحد می باشند،لذا در صورت ایجاد تفرقه و تشتت در جوام اسلامی باید آحاد امت اسلامی برای رفع اختلافات اقدام نمایند.

بدیهی است مقولۀ استکبار ستیزی و گفتمان حمایت از مظلومان منبعث از آموزه وحدت بخش اخوت و برادری در قرآن می باشد، لذا اگر دشمنان اسلام متعرض امت اسلامی گردند ضرورت مواجهه و مقابله امت اسلامی با دشمنان اسلام بیش از پیش عیان می گردد، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود:«هم يد على من سواهم؛ مسلمانان مشت واحدى هستند بر مغز بيگانه»[48].

لذا اتحاد امت اسلامی منبعث از آموزه های قرآن کریم است و مسلمانان همچون دست های یک پیکر تجلی بخش اسلام ونیز فرزندان یک پدر یعنی پیامبر اکرم(ص)می باشند.از این رو باید اذعان نمود وجود رفتار وحدت بخش برادری ایمانی میان مسلمانان به مراتب از برادری طبیعی بالاتر و والالتر است . ايمان امرى است قلبى و اعتقادى و محبوب‏ترين چيزها نزد هركسى اعتقادات اوست، چون عقيده دوستى از خويشتن‏دوستى سرچشمه مى‏گيرد؛ پس دوست داشتن برادر اسلامى از خويشتن‏دوستى ريشه مى‏گيرد.[49]

رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: «مسلمانان مانند يك پيكرند، اگر عضوى را دردى به هم رسد، اعضاى ديگر اشتراك مساعى كنند تا درد از عضو دردمند برطرف شود»[50].

قرآن در ستايش پاره‏اى از مسلمانان مدينه مى‏گويد: «وَ يُؤْثِرُونَ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ[51]». و آنان را بر خود مقدّم مى‏دارند؛ هرچند خودشان بسيار نيازمند باشند.

نتیجه

ضرورت رجوع امت اسلامی به اموزه های وحدت آفرین قرآن کریم در حال حاضر بسیار مهم و غیر قابل انکار می باشد،زیرامتأسفانه کشورهای اسلامی امروزه در التهاب و بحران به سر می برند که یقیناًعامل این گونه التهابات و بحرانهای برخی کشورهای اسلامی را بایددر دخالت و توطئه های استکبار جهانی بالأخص امریکا و عوامل آنها مانند القاعده جستجو کرد. ،از سوی دیگر برخی رسانه های فریب خورده و تندرو ،و نیز رسانه های غربی و صهیونیستی به علت دشمنی با اسلام و مسلمین، هر روزه به این اختلافات و کینه توزی ها دامن می زنند و چهرۀ اسلام اصیل را خدشه دار نمودند.لذا ضرورت اتّحاد و وحدت در میان مسلمانان بر مبنای گزاره های وحدت آفرین کلام وحی، امری اساسی در جهان اسلام است و نیز افتراق جوامع اسلامی جزو قبیح ترین کارها بر اساس آموزه های قرآن و سنّت می باشد، زیرا اسلام و تعلیمات قرآن و عترت به همۀ مسلمانان درس وحدت و تقریب و یکپارچگی و الفت و محبّت می دهد،و انها را به انحاء مختلف از تفرقه و اختلاف بر حذر می دارد .

از این رو همۀ مسلمانان می توانند با تمسّک به فرامین الهی در کتاب و سنت و با تمسک به اصول کلّی مشترک در دین مبین اسلام اتّحاد و تقریب را به بهترین نحو نشان دهندتا نتیجه این وحدت به تعامل و همکاری مستمر در جوامع اسلامی منجر گردد.

لازم به ذکر است باید در مقابل توطئه های استکبار جهانی و برخی گروههای منحرف و تندرو در جهان اسلام هوشیار بود و بر مبنای گزاره های تقریبی قرآن کریم با آن مقابله نمود زیرا وحدت و تقریب مسلمانان به مقابله علیه تفرقه دشمنان اسلام بستگی دارد، لذا اگر ما همه خواهان وحدت و اتحاد اسلامي و عزت و كرامت در دنيا و آخرت هستيم، بايد به آموزه های قرآن و عترت چنگ بزنيم و منطق قرآنی را بر رویکردهای تقریبی مذاهب اسلامی مسلّط سازیم . اين كار هم منطقي و هم بر طبق قرآن و روايات است، زيرا سعادت و كمال دنيا و آخرت فقط و فقط متعلق به تبعیت از اموزه های قرآن و عترت می باشد.

لذا بر همۀ دلسوزان امر تقریب اسلامی لازم است باژرف اندیشی و نیز معرفی اسلام منطبق بر عقلانیت و کلام وحی ،و نیز اجرائی نمودن ساز و کارهای وحدت اسلامی ، برای ترمیم چهره اسلام در جهان بکوشند که این مهم تنها درسایۀ تلاش همۀ عناصر دینی و سیاسی مذاهب مختلف اسلامی ،برای ایجاد وحدت اسلامی وتعامل و همکاری میان مسلمانان امکان پذیر می باشد.

کتابنامه:

1-قرآن کریم

2- مطهری، مرتضی، امامت و رهبری، قم، انتشارات صدرا، یازدهم، 1369

3– اتحاد اسلامي در آثار شهيد آيت‌الله مطهري ، تهران : صدرا ،1386.

4- یوسف قرضاوى، غیر المسلمین فى المجتمع الاسلامى، چ 3، قاهره، مکتبة وهبة، 1413 ق.

5- آلوسى، سید محمود؛ روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم؛ محقق: عطیة، على عبدالبارى؛ ناشر: دارالکتب العلمیه، چاپ اول، بیروت، ۱۴۱۵ق.

6- طبري، محمدبن جرير. جامع البيان عن تأويل آي القرآن (15 مجلد)، دارالفكر، لبنان ـ بيروت، 1408 ه . ق.

7- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، داراحیاالتراث العربی، دوم، 1403.

8- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع الاحکام القرآن، بیروت، دار احیاالثرات العربی،1405ق.

9- راغب اصفهانى، حسین بن محمد؛ مفردات ألفاظ القرآن؛‌ محقق: داودى، صفوان عدنان؛ ناشر: دار العلم- الدار الشامیة‌، چاپ اول‌، لبنان – سوریه‌، ۱۴۱۲ق‌.‏

10- طباطبایى، سید محمد حسین؛ المیزان فى تفسیر القرآن؛ ناشر: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، قم، ۱۴۱۷ق.

11- طبرسي، فضل بن حسن. مجمع البيان في تفسير القرآن (5 مجلد)، منشورات مكتبة آيت اللّه العظمي مرعشي نجفي، قم، 1403 ه . ق.

12- خلیل بن احمد، فراهیدى، کتاب العین، قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، 1383.

13- عیاشى، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی‏، محقق و مصحح: رسولى محلاتى، سید هاشم، ناشر: المطبعة العلمیة، چاپ: اول‏، تهران، ۱۳۸۰ ق‏.

14- کلینی، محمّد بن یعقوب، الکافی، 8 ج، چاپ چهارم: دارالکتب الاسلامیه، تهران 1365 ش.

15- حسینی البحرانی ، سیدهاشم ، البرهان فی تفسیر القرآن ، 5 جلد ، چاپ اول : قم ، الدراسات الاسلامیه ، 1417ق .

16- مصطفوى، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ ناشر: مرکز الکتاب للترجمة و النشر، چاپ اول، تهران، ۱۴۰۲ق.

17- فيض القدير فى شرح الجامع الصغير: عبدالرؤوف مَناوى، دار الكتب علميّه، بيروت، لبنان، چاپ يكم، سال 1415.

18-صدر،سید رضا،تفسیر سورۀ حجرات،ناشر:دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم،1379 ش.

[1] . ترتیب العین، ص 842.

[2] حجر/9.

[3] آل عمران/103.

[4] حجرات/10و9.

[5] انفال/11، آل عمران/200، کهف/14.

[6] مائده/2.

[7] بقره/208.

[8] بقره/224، نساء/114، انفال/1.

[9] انفال/63، توبه/60، قريش2و1، آل عمران/103.

[10] انبياء/92، مؤمنون/52، آل عمران/73، حجرات/10.

[11] احزاب/5، حجر/47، توبه/11، شوري/23.

[12] همان.

[13] آل عمران/64.

[14] مطهری، مرتضی، امامت و رهبری، قم، انتشارات صدرا، یازدهم، 1369ص 16-21.

. [15]اتحاد اسلامي در آثار شهيد مطهري، ص 64.

[16] حجرات/13.

[17] حجر47.

[18] انفال/63.

[19] . النحل/125.

[20]. فصلت/34.

[21] سبب مقید شدن جدال به احسن، این است که جدال سه گونه است احسن، حسن، و غیر حسن و گرنه مقید شدن جدال به احسن معنایى نداشت.

[22] ر. ک: محمد بن جریر طبرى، جامع البیان عن تأویل آى القرآن، ج 7، ص 663 / آلوسى، روح المعانى، ج 8، ص 376 / فضل بن حسن طبرسى، پیشین، ج 3، ص 392 / سید محمدحسین طباطبائى، پیشین، ج 12، ص 398 / یوسف قرضاوى، غیر المسلمین فى المجتمع الاسلامى، چ 3، قاهره، مکتبة وهبة، 1413 ق، ص 6.

[23] الميزان فى تفسير القرآن    ج‏2  ص  68 .

http://www.khabaronline.ir/detail/97482/ . [24]

. [25] بيانات مقام معظم رهبری در جمع روحانيون شیعه و اهل سنت كرمانشاه:20/7/1390 .

 [26] آيه 102 و 103 سوره ال عمران.

[27] مجمع البيان ج 1و 2 ص 803.

[28] التحقيق ج 2ص 161.

[29] مفردات ص 217.

[30] تفسير الميزان ج 3 ص 369و التبيان ج 2 ص 545.

[31] تفسير عياشي ج 1 ص 194 و البرهان ج 1 ص 672.

[32] تفسير الميزان ج 3 ص 369.

[33]حجرات 13.

[34] آل عمران/19.

[35] آل عمران/ 64.

 

[36] بقره/ 62.

[37]آل عمران/ 3 . بقره/ 41.

[38] مائده/ 5.

[39] ممتحنه/ 8.

[40] عنکبوت/ 46.

[41] توبه/11.

[42] ابراهیم/36.

[43] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، داراحیاالتراث العربی، دوم، 1403 ج74،ص74.

[44] هود/46.

[45] حجرات/13.

[46] همان.

[47] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع الاحکام القرآن، بیروت، دار احیاالثرات العربی،1405ق، ج16، ص342.

[48] الکافی، ج1، ص 404٫.

[49] تفسير سوره حجرات، ص: 271.

 

[50] فيض القدير، ج 5، ص 514.

[51] حشر (59) آيه 9.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *