درس خارج فقه 95-96 جلسه 66

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه شصت و ششم درس خارج فقه

مسألة 12:   «لوجوب الانفاق ترتيب من جهة المنفق و من جهة المنفق عليه ، أما من الجهة الاولى فتجب نفقة الولد ذكرا كان أو أنثى على أبيه ، و مع عدمه أو فقره فعلى جده للاب ، و مع عدمه أو إعساره فعلى جد الاب و هكذا متعاليا الاقرب فالاقرب ، و مع عدمهم أو إعسارهم فعلى أم الولد ، و مع عدمها أو إعسارها فعلى أبيها و أم أبيها و أبى أمها و أم أمها و هكذا الاقرب فالاقرب ، و مع التساوي فى الدرجة يشتركون فيه بالسوية و إن اختلفوا فى الذكورة و الانوثة ، و فى حكم آباء الام و أمهاتها أم الاب ، و كل من تقرب إلى الاب بالام كأبى أم الاب و أم أمه و أم أبيه و هكذا ، فأنه تجب عليهم نفقة الولد مع فقد آبائه و أمه مع مراعاة الاقرب فالاقرب إلى الولد فإذا كان له أب و جد موسران فالنفقة على الاب ، و لو كان له أب و أم فعلى الاب ، و لو كان جد لاب مع أم فعلى الجد ، و مع جد لام و أم فعلى الام ، و مع جد و جدة لام تشاركا بالسوية ، و مع جدة لاب و جد و جدة لام تشاركوا ثلاثا ، هذا فى الاصول أعنى الاباء و الامهات ، و أما الفروع أعنى الاولاد فتجب نفقة الاب و الام عند الاعسار على الولد مع اليسار ذكرا كان أم أنثى ، و مع فقده أو إعساره فعلى ولد الولد أعنى ابن ابن‏ أو بنت ، و بنت ابن أو بنت و هكذا الاقرب فالاقرب ، و مع التعدد و التساوي فى الدرجة يشتركون بالسوية ، فلو كان له ابن أو بنت مع ابن ابن مثلا فعلى الابن أو البنت ، و لو كان له ابنان أو بنتان أو ابن و بنت اشتركا بالسوية ، و إذا اجتمع الاصول و الفروع يراعى الاقرب فالاقرب ، و مع التساوي يتشاركون ، فإذا كان له أب مع ابن أو بنت تشاركا بالسوية و إن كان له أب مع ابن ابن أو ابن بنت فعلى الاب ، و إن كان ابن وجد لاب فعلى الابن ، و إن كان ابن ابن مع جد لاب تشاركا بالسوية ، و إن كانت له أم مع ابن ابن أو ابن بنت مثلا فعلى الام ، و يشكل الامر فيما إذا اجتمعت الام مع الابن أو البنت ، و الاحوط التراضى و التسالم على الاشتراك بالسوية ، و أما الجهة الثانية فإذا كان عنده زائدا على نفقته و نفقة زوجته ما يكفى لجميع أقاربه المحتاجين وجب عليه نفقة الجميع ، و إذا لم يكف إلا الانفاق بعضهم ينفق على الاقرب فالاقرب منهم ، و إذا كان قريبان أو أزيد فى مرتبة واحدة و لا يكفى ما عنده الجميع فالاقرب أنه يقسم بينهم بالسوية مع إمكانه و إمكان انتفاعهم به ، و إلا فيقرع بينهم». ( تحریرالوسیله)

برای وجوب و لزوم انفاق هم از جهت مُنفق و هم از جهت منفق علیه ترتیب وجود دارد. از جهت منفق ( انفاق کننده) باید بگوییم نفقۀ فرزند چه مرد و چه زن بر پدرش واجب است و اگر پدر نباشد و یا اینکه پدر فقیر باشد بر جد پدری واجب است و اگر جد پدری نباشد و یا اینکه فقیر باشد بر جد پدر واجب است و همینطور بالاتر می­رود و با نبود أقربا و یا تنگدستی آنها بر مادر فرزند واجب است و اگر مادر فرزند نبوده و یا اینکه فقیر بوده است بر پدر مادر واجب است و یا بر مادر پدر و یا بر پدر مادر مادر و همینطور بالاتر می­رود. اگر در درجه با هم مساوی باشند به طور مساوی با هم شریک می­باشند اگر چه در مرد بودن و زن بودن با هم فرق داشته باشند و در حکم پدران و مادر و مادران مادر، مادر پدر در حکم اینهاست و هر کس با مادر به پدر نزدیک است مثل پدر مادر پدر و مادر مادر او و مادر پدر او و همینطور تا آخر، بنابراین نفقۀ فرزند با نبودن پدران و مادرش بر آنها واجب است البته با مراعات الاقرب فالاقرب نسبت به فرزند. اگر پدر و جد که اینها فقیر نیستند و تمکن مالی دارند نفقه بر جد واجب است و اگر پدر و مادر داشته باشد نفقه بر پدر واجب است و اگر جد پدری و مادر داشته باشد نفقه بر جد واجب است و اگر با جد مادری و مادر باشد نفقه بر مادر واجب است و اگر با جد و جده مادری باشد به طور مساوی شریک هستند و اگر با جده پدری و جد جده مادری باشد هر سه شریک هستند.

فرع دیگه اینکه نفقه پدر و مادر در زمانی که فقیر باشند بر فرزند است در صورتی که فرزند دارای تمکن مالی باشد چه مرد باشد و چه زن و در نبود فرزند و یا عدم تمکن آنها بر فرزند فرزند واجب است و همینطور تا آخر.

در این مسأله سه مطلب وجود دارد. 1- یکی ترتیب بین أب و آباء است که انفاق پدر، انفاق پدر پدر و هرچه بالاتر روند بر فرزند واجب است منتها ترتیب دارد. اگر پدر باشد و بر انفاق بر فرزند پدر مقدم است و در صورت نبود پدر بر مادر و پدر و مادر مادر و هر چه بالاتر روند لازم است بر ولد انفاق کنند. پس معلوم می­شود معیار الأقرب فالأقرب است و تا نسل اوّل است به نسل دوّم نمی­رسد و از طرفی در اینکه انفاق لازم و واجب است ذکور و اناث در رتبۀ واحد مساوی هستند و این طبق مبنای مشهور است و بعضی­ها در مسأله ادعای اجماع کردند.

جهت دوّم که بحث از طرف منفق علیه است در آنها الأقرب فالأقرب مطرح است یعنی اگر پیش او زائد از نفقۀ خودش و نفقۀ زوجه­اش چیزی که برای تمام أقارب و نزدیکانش که محتاج هستند کافی است داشته باشد نفقۀ همۀ آنها بر او واجب است و اگر کافی نباشد مگر برای انفاق بعضی از آنها در اینجا الأقرب فالأقرب باید به آنها شود. مثلاً اگر چند تا از قرباء و نزدیکانش در یک سطح و مرتبه باشند چیزی که در اختیار او هست برای همه آنها که در یک سطح هستند کفایت نمی­کند و در اینجا بین آنها به طور مساوی در صورت امکان تقسیم می­شود.

ادله­ای که برای آن اقامه کردند بیان شد که یکی اجماع است چنانچه مرحوم صاحب ریاض در جلد 7، صفحه 274، همین فرمایش را دارند و مرحوم صاحب جواهر هم دارد که « بلا خلافٍ اَجدهُ فی شیٍ من ذالک بل أن جماعهٍ الاجماع علیه» (جلد 31، صفحه 381)

دلیل دوّم آیه 75 سورۀ انفال است که آمده « وَالَّذِينَ آمَنُوا مِن بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَـئِكَ مِنكُمْ  وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّـهِ  إِنَّ اللَّـهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ» (و كسانى كه بعداً ايمان آورده و هجرت نموده و همراه شما جهاد كرده‌اند، اينان از زمره شمايند، و خويشاوندان نسبت به يكديگر [از ديگران‌] در كتاب خدا سزاوارترند. آرى، خدا به هر چيزى داناست.)

ولی به نظر می­رسد که شاید این آیه در مورد ارث باشد و قیاس امور مربوط به نفقه با ارث قیاس مع الفارق است.

دلیل سوّم روایتی است که به آن استناد شده است که « «قیاس بن ابراهیم عن ابی عبدالله (ع) قال اتی أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه بیتیم قال: خذوا بنفقته أقرب الناس منه من العشیرة ممّن یأکل میراثه» ( تهذیب الاحکام، ج 2، ص 89)

حضرت امیر(ع) در این روایت دستور دادند که مخارج زندگی کودک را خویشانی که از او ارث می برند، با رعایت ترتیب قرابت اخذ کنند.

یعنی همان طور که در میراث الأقرب فالأقرب است در باب نفقات هم الأقرب فالأقرب هست.

دلیل چهارم همان ارتکاز عرف عقلاء است که در بین مردم متعارف و در بین عقلاء معمول است که اینها یک معیاری در اختیار دارند که الأقرب فالأقرب یعنی تا مادامی که أقرب است به أبعد نمی­رسد بنابراین باید این مراعات شود چنانچه در فقه در مباحث دیگر همین معیار و ملاک وجود دارد.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2018/11/feghh-95-66.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2017/06/fegh-95-66.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *