درس خارج فقه 95-96 جلسه 62

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه شصت و دوم درس خارج فقه

القول فی نفقه الأقارب:

در خصوص نفقه اقارب و نزدیکان بعد از آنکه مرحوم امام (ره) بحث مربوط به نفقه زوجات را بیان کردند حالا بحث مربوط به اقارب را بیان می­کنند و چند مسأله در این خصوص مطرح است.

مسأله 1: «یجب الإنفاق علی الأبوین و آبائهما و أمهاتهما و ان علوا، و علی الأولاد و أولادهم و ان نزلوا ذکوراو إناثا صغیرا کانوا أو کبیرا مسلما کانوا أو کافرا، و لا تجب علی غیر العمودین من الأقارب کالإخوه و الأخوات و الأعمام و العمات و الأخوال و الخالات و غیرهم، و ان استحب خصوصا الوارث منهم». ( تحریرالوسیله)

بنابراین تفصیلی که خواهد آمد انفاق بر پدر و مادر واجب است و همینطور بر پدران و مادران آنها هر چه بالاتر روند و همینطور انفاق واجب  است بر اولاد و فرزندان آنها هر چه پایین تر بیایند چه مرد باشند و چه زن باشند، صغیر باشند یا کبیر باشند، مسلمان باشند یا کافر باشند و بر غیر از این دو ستون از نزدیکان واجب نیست اگر چه مستحب است خصوصاً وارث از اقارب.

مرحوم امام (ره) در این مسأله می­فرمایند در مورد آباء و ابناء اجماع وجود دارد منتها نسبت به فرزندان فرزندان و همینطور پدران پدران که همان اجداد باشد محل بحث است.

مرحوم شیخ طوسی در کتاب خلاف مسأله 23از ابوب نفقات جلد 3 صفحه 79، این طور دارد که «تجب النفقة على الأب والجدّ معاً، وبه قال الشافعی، وأبو حنیفة. وقال مالک: لا تجب النفقة على الجدّ، کما لا تجب على الجدّ النفقة علیه. دلیلنا: إجماع الفرقة».

مرحوم صاحب حدائق می­فرماید «لا خلاف ولا إشکال فی وجوب النفقة على الأبوین وإن ارتفعا، والأولاد وإن سفلوا، ولم یظهر من أحد من الأصحاب خلاف فی ذلک; إلاّ مایتراءى من تردّد المحقّق فی «الشرائع» و«النافع» ثمّ جزم بعد ذلک بالحکم المذکور».( کتاب حدائق، جلد 25، صحفه 132)

مرحوم شهید ثانی درمسالک جلد 8، صحفه 484 دارد که وذکر فی «المسالک»: « أنّ تردّده یأتی فی أولاد الأولاد أیضاً» وقال أیضاً: «وإنّما تردّد المصنّف لضعف الدلیل، ومن اُصوله(رحمه الله) أن لا یعتدّ بحجّیة الإجماع بهذا المعنى، کما نبّه علیه فی مقدّمة «المعتبر» وهو الحقّ الذی لا محیص عنه لمنصف».

بنابراین نسبت به پدر و مادر و فرزند در بین مسلمین اختلافی نیست و همه گفتند که نفقه واجب است منتها در خصوص اجداد و اولاد اولاد در اینجا اختلاف است و مرحوم محقق در شرایع تردید کرده است گر چه بعداً میل پیدا کرده به وجوب.

ادله­ای که در اینجا وجود دارد اولاً روایات است که در باب 11و 12 و باب 1 از ابواب نفقات آمده و آن روایت در حد تضافر بوده است.

یک روایت این است که «عن عبدالرحمان بن الحجّاج، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: «خمسة لایعطون من الزکاة شیئاً: الأب، والاُمّ، والولد، والمملوک، والمرأة; وذلک أنّهم عیاله لازمون له».( وسائل الشیعه، حدیث 1، باب 11 از ابواب نفقات)

در این روایت آمده که زکات به اینها نمی­رسد چون اینها عیال شخص هستند و به عبارتی نان خور او حساب می­شوند و بر او واجب است که به آنها انفاق کنند.

روایت دیگر این است که « ابن دراج قال: «لا یجبر الرجل إلاّ على نفقة الأبوین والولد».( وسائل الشیعه، حدیث 2، باب 11، از ابواب نفقات)

یعنی نمی­شود مرد را مجبور کرد مگر برای نفقه پدر و مادر و فرزند و در اینجا از اجداد و اولاد اولاد صحبتی نشده است.

روایت دیگر این است که «عن حَرِیز، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: قلت له: من الذی اُجبر علیه، وتلزمنی نفقته؟ قال: «الوالدان، والولد، والزوجة». ( وسائل الشیعه، حدیث 3، باب 11، ار ابواب نفقات)

روایت دیگر این است که «عن محمّد بن مسلم، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: قلت له: من یلزم الرجل من قرابته ممّن ینفق علیه؟ قال: الوالدان، والولد، والزوجة».( وسائل الشیعه، حدیث 5، باب 11، از ابواب نفقات)

آیا این روایاتی که ذکر شده است نوه­ها و اجداد را شامل است یا خیر؟ بعضی از بزرگان خواستند بگویند به نوه هم ولد اطلاق می­شود و به اجداد هم آباء گفته می­شود و به جد هم أب  گفته می­شود و اگر قائل به این تعمیم باشیم باید همان قول مشهور را قبول کنیم و باید بگوییم نفقه به آنها هم واجب است.

قائلین به این تعمیم به چند دلیل استناد کردند:

دلیل اوّل اجماع است و گفتند بین علماء اجماع وجود دارد که نفقه واجب است بر پدر و پدران و هر چه بالاتر رود و نفقه واجب است بر فرزند و فرزندان.

دلیل دوّم اینکه در لغت می­بینیم که این تعمیم دارد و به جد أب گفته می­شوند و به نوه ولد گفته می­شود و در آیه مباهله سورۀ آل عمران آیه 61  « فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّـهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ». (پس هر كه در اين [باره‌] پس از دانشى كه تو را [حاصل‌] آمده، با تو محاجه كند، بگو: «بياييد پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و ما خويشان نزديك و شما خويشان نزديك خود را فرا خوانيم؛ سپس مباهله كنيم، و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم.)

کلمه « ابناء نا » بکار می­رود و این بدیهی است که مقصود امام حسن (ع) و امام حسین (ع) می­باشد.

لذا مرحوم صاحب جواهر در وسائل الشیعه جلد 7 صفحه 3 باب 13 از ابواب مستحقین زکات ذکر می­کند و می­گوید این روایت بر تعمیم اشعار دارد و روایت این است که «زید الشحّام، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال فی الزکاة: «یعطى منها الأخ، والاُخت، والعمّ، والعمّة، والخال، والخالة، ولایعطى الجدّ، ولا الجدّة».

معلوم است که این روایت در خصوص زکات است و جایی که پرداخت زکات حرام است پیدا است که اینها واجب النفقه هستند. البته این روایت از نظر سند ضعیف است.

فرع بعدی در خصوص نفقه سایر اقارب است. در اینجا فقهاء فتوا می­دهند به عدم وجوب نفقه و ادله­ای را بخواهیم برای آن ذکر کنیم یکی اصل برائت است بعنی تردید داریم که دایی، عمه، خاله، عموها واجب النفقه هستند یا خیر در اینجا اصل برائت است چون آنی که دلیل داریم برای عمودین و اولاد هستند و در غیر این دو اصل برائت است. روایاتی هم داریم در باب 11 از ابواب نفقات که اصحاب هم به آن عمل  کردند مثل این روایت «ما رواه جمیل ـ فی الصحیح ـ قال: «لا یجبر الرجل إلاّ على نفقة الأبوین والولد».( وسائل الشیعه، حدیث 2، باب 11 از ابواب نفقات)

این حدیث حصر را می­رساند یعنی نفقه بر پدر و مادر و فرزند واجب است نه کسی دیگری.

روایت دیگر این است که «وما رواه حَرِیز، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: قلت له: من الذی اُجبر علیه; وتلزمنی نفقته؟ قال: «الوالدان، والولد، والزوجة». ( وسائل الشیعه، حدیث 3، باب 11، از ابواب نفقات)

 این حدیث هم حصر را می­رساند و غیر از این سه واجب النفقه نیستند.

روایت دیگر این است که «وما رواه محمّد بن مسلم، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: قلت له: من یلزم الرجل من قرابته ممّن ینفق علیه؟ قال: «الوالدان، والولد، والزوجة». ( وسائل الشیعه، حدیث 5، باب 11، از ابواب نفقات)

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2018/11/feghh-95-62.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2017/06/fegh-95-62.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *