درس خارج فقه 93-94 جلسه 35

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه سی و پنجم درس خارج فقه

مرحوم صاحب جواهر و همینطور مرحوم شیخ انصاری فرمودند صبی غیر بالغ معامله­اش باطل است، حتی مرحوم صاحب جواهر فرمودند صبی غیر بالغ مسلوب العباره است، یعنی مثل یک انسان نائم است و هیچ اثری بر او مترتب نمی­شود.

مرحوم امام(ره) و مرحوم خوئی فرمودند اگر چنانچه صبی غیر بالغ در مال خودش بخواهد تصرف کند و معامله­ای انجام دهد جایز نیست ولی اگر در مال دیگری بخواهد وکیل شود در اینجا اشکالی ندارد.

مرحوم شیخ انصاری که مبنای خودشان را بیان کردند بعد فرمودند « ثمّ إنّه ظهر ممّا ذكرنا : أنّه لا فرق في معاملة الصبي بين أن تكون في الأشياء اليسيرة أو الخطيرة ؛ لما عرفت من عموم النصّ و الفتوى حتّى أنّ العلّامة في التذكرة لمّا ذكر حكاية { أنّ أبا الدرداء اشترى عصفوراً من صبيّ فأرسله }، ردّها بعدم الثبوت و عدم الحجّية ، و توجيهه بما يخرجه عن محلّ الكلام » و بعد دو قول را نقل می­کنندکه یکی قول مرحوم ملا محسن فیض کاشانی است که در مفاتیح الشرائع آمده است، «و به يظهر ضعف ما عن المحدّث الكاشاني : من أنّ الأظهر جواز بيعه و شرائه فيما جرت العادة به من الأشياء اليسيرة ؛ دفعاً للحرج ، انتهی ». مرحوم شیخ انصاری این دلیل و نظر مرحوم محدث کاشانی را ردّ می­کنند و مرحوم امام(ره) در کتاب البیع همین فرمایش را دارند و می­فرمایند هیچ فرقی ندارد بین اشیاء خطیر و یسیر، وقتی صبی غیر بالغ عقدش باطل است دیگر فرقی بین خطیر و یسیر وجود ندارد، و بعد مرحوم امام(ره)آمدند کلام ملا محسن فیض کاشانی را ردّ کردند برای اینکه فرمودند نیازی نداریم سراغ قاعده لاحرج برویم.

قول دوم که مرحوم شیخ انصاری در مکاسب ذکر می­کنند قول مرحوم صاحب ریاض می­باشد که می­فرمایند «نعم، ربما صحّح سيّد مشايخنا في الرياض هذه المعاملات إذا كان الصبي بمنزلة الآلة لمن له أهليّة التصرّف ؛ من جهة استقرار السيرة و استمرارها على ذلك».

 شیخ اعظم انصاری به کلام صاحب ریاض اشکال می کند و می­فرماید : «و فيه إشكال : من جهة قوّة احتمال كون السيرة ناشئة من عدم المبالاة في الدين، كما في كثيرٍ من سيرهم الفاسدة .

 و يؤيّد ذلك : ما يرى من استمرار سيرتهم على عدم الفرق بين المميّزين و غيرهم ، و لا بينهم و بين المجانين ، و لا بين معاملتهم لأنفسهم بالاستقلال بحيث لا يعلم الوليّ أصلًا ، و معاملتهم لأوليائهم على سبيل الآلية ، مع أنّ هذه ممّا لا ينبغي الشكّ في فسادها ، خصوصاً الأخير ».

مرحوم شیخ انصاری در جواب مرحوم صاحب ریاض می­فرمایند؛ این سیره که شما به عنوان دلیل می­آورید از کجا معلوم که قابل اعتماد باشد، مرحوم امام(ره) هم در کتاب البیع همین دو قول را ذکر می­کنند و ردّ می­کنندو می­فرمایند تمسک به سیره بسیار مشکل است چون ادله منع درکار است.

مطلبی را مرحوم صاحب عروه در حاشیه بر مکاسب ذکر کردند و بعضی از بزرگان هم به آن پرداختند، و آن این است که آیا اسلام این صبی غیر بالغ قابل قبول است یا خیر؟ مرحوم صاحب جواهر در جلد 38 می­فرمایند؛ همانطوری که تکالیف صبی پیش از بلوغ صحیح نیست قبل از بلوغ اسلام هم بیاورد صحیح نیست در اینجا خیلی­ها اشکال کردند از جمله مرحوم مقدس اردبیلی در کتاب مجمع الفائدة و البرهان جلد10، که در جواب گفتند ما دو نوع تکلیف داریم:

یک سری تکلیفهایی که فرعی هستند که در اینجا صبی رفع القلم است و تکلیف ندارد.

یک سری واجبات و تکالیفی داریم که تکالیف عقلی هستند و ناظر بر ایمان و اصول اعتقادی هستند، در اینجا صبی وظیفه دارد ایمان بیاورد و مسلمان شود و به ایشان استشهاد می­کنند مبنی بر اینکه حضرت علی (ع) که در سن 10 سالگی که اسلام اختیار کردند، بعد مرحوم صاحب جواهر می­فرمایند این با آن فرق می­کند چون که ائمه با بچه­های عادی فرق می­کنند. مرحوم محقق نائینی هم در ص 365 منیة الطالب همین مطلب را دارند و کلام مرحوم مقدس اردبیلی را تأیید می­کنند.

مرحوم صاحب جواهر در جلد 38 ص 181 در بحث لقطه این بحث اسلام قبل از بلوغ را مطرح کردند. به نظر می­رسد حق با مرحوم محقق اردبیلی می­باشد. مرحوم خوئی هم در مصباح الفقاهه در ص 511 به بعد  در جلد 2 این بحث را مطرح کرده و کلام مرحوم مقدس اردبیلی را تأیید کردند و کلام صاحب جواهر را مخدوش دانستند و باز هم مرحوم صاحب عروه در جلد 2 حاشیه بر مکاسب ص 9 کلام صاحب جواهر را ردّ می­کنند و کلام مرحوم مقدس اردبیلی را تأیید می­کنند.

لذا مسأله این است که آیا عبادات صبی مشروعیت دارد یا اینکه تمرینی می­باشد؟ مرحوم صاحب جواهر در جلد 7 ص 261 بعد از آنکه کلام شرائع را ذکر می­کند می­فرماید که اگر این­طور باشد اقیم الصلوة شامل صبی می­شود یا نمی­شود، ایشان می­فرماید  اقیم الصلوة مربوط به بزرگترها است نه مربوط به صبی و اگر بگویید اقیم الصلوة حتی صبی ممیز غیر بالغ را هم شامل می­شود، مرحوم صاحب جواهر می­فرماید اینجا لازم می­آید که امر به دو معنی استعمال شود هم حقیقی و هم مجازی.

نسبت به افراد بالغ دلالت بر وجوب کند و نسبت به افراد صبی دلالت بر معنای استحباب کند در حالی که این خلاف است، ما باید بپذیریم اقیم الصلوة مشمول صبی ممیز غیر بالغ نیست بلکه مربوط به افراد بالغ است و اگر غیر از این بگوییم لازم می­آید فعل امر دو نوع استعمال داشته باشد هم دلالت بر معنای وجوبی و هم دلالت بر معنای استحبابی بکند، لذا باید بگوییم عبادات قبل از بلوغ مشروعیت ندارد و یک نوع تمرین است.

مرحم خوئی بحث اصولی جالبی را مطرح کردند که در جلد 5 ص 228 می­فرماید که عبادات صبی مشروعیت دارد و صحیح امر هم دارد، چون در اصول می­خوانیم«الأمر بالأمر بالشئ امرٌ بالشئ»  به این صورت که خدای متعال به پدر امر می­کند که فرزند خود را امر کن به نماز و در حقیقت امر کردن خدا وادار کردن بچه به نماز می­باشد، پس همان امر اول عبادات صبی را فرا می­گیرد، برای اینکه امر دوّم برای این است که آن فعل تحقق پیدا کند یعنی امری که شارع گفته آن تحقق پیدا کند وگرنه آن پدر واسطه می­باشد. لذا کلام مرحوم صاحب جواهر که می­گوید عبادات صبی مشروعیت ندارد و صحیح نیست، قابل قبول نیست.

مسأله دیگر اینکه بر فرض بگوییم عبادات صبی مشروعیت دارد آیا این فعلی که انجام می­دهد مجزی است یا خیر؟ صاحب عروه در مسأله 35 در بحث  صلاة القضاء کلامی ذکر کردند و فرمودند: «يستحب تمرين المميز من الأطفال‏ على قضاء ما فات منه من الصلاة كما يستحب تمرينه على أدائها سواء الفرائض و النوافل بل يستحب تمرينه على كل عبادة و الأقوى مشروعية عباداته». مرحوم امام(ره) کلام صاحب عروه را قبول کردند و فرمودند عبادات صبی صحیح است و مشروعیت دارد و خیلی­ها موافقت کردند، لذا مرحوم امام(ره) در تحریر الوسیله در کتاب صلاة الاستیجار مسأله 4 فرمودند، که «هل يعتبر فيه البلوغ فلا يصح استئجار الصبي المميز و نيابته و إن علم إتيانه على الوجه الصحيح؟ لا يبعد عدمه و إن كان الأحوط اعتباره».

مرحوم خوئی در منهاج الصالحین در کتاب صلاة الاستیجار در مسأله 753 دارند که «یعتبر فی الأجیر العقل و الإیمان و البلوغ … إلی آخر» پس معلوم می­شود در مسأله عبادات صبی غیر ممیز غیر بالغ عبادتش صحیح است و مشروعیت دارد منتها در نماز استیجاری احتیاط کردند برای اینکه شاید دلیل جداگانه­ای داشته باشیم. آیا با نیابت صبی ممیز غیر بالغ ذمه میت از نماز و روزه و عبادات بری می­شود یا خیر؟ در اینجا باید بگوییم مشکل است.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/07/figh93-35.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/07/figh-93-35.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *