درس خارج اصول 95-96 جلسه 48

بسم الله الرحمن الرحیم

مخصّص مجمل

مخصّص دو قسم است: یا مخصّص لبّی است و یا مخصّص لفظی است. بحث از مخصّص لفظی در اجمال مفهوم و در اجمال مثال، بیان شد.

اما در مخصّص لبّی، لفظی وجود ندارد. مانند: اجماع، عقل، سیره. پس اگر اجماع یا سیره­ای تخصیص بخورد، در اینجا مخصّص، مخصّص لبی است، نه مخصّص لفظی. مانند این که قرآن می­فرماید: «کتب علیکم الصیام»، این آیه عمومیت دارد، چه افرادی که توان قدرت انجام این فریضه را دارند و چه افرادی که توان و قدرت انجام این فریضه را ندارند، شامل عام می­شوند.

امّا عقل در اینجا تخصیص می­زند و می­گوید آنهایی که توانای روزه را ندارند از تحت عام خارج هستند و این مخصّص لبّی است نه لفظی.

بحث در مانحن فیه راجع به این است که اگر عام بوسیله مخصّص لبّی تخصیص بخورد، آیا در شبهات مصداقیه می توان به عموم عام تمسک کرد یا خیر؟

مرحوم آخوند خراسانی مخصّص لبّی را دو قسم کردند:

قسم اول: مخصّصاتی که مثل مخصّصات لفظی هستند، یعنی در حکم مخصّصات لفظی هستند. به عبارتی آنقدر ضروری وبدیهی به شمار می روند که به محض گفتن عام،  مخاطب بدون تامّل مخصّص خود را پیدا می کند و متکلم می تواند به خاطر بدیهی بودن، مخصّص را ذکر نکند. این نوع مخصّص لبّی مانند مخصّص متصل لفظی است، یعنی از همان اول ظهور عام را از بین می برد و از همان اول عام در محدوده خاص ظهور دارد. فلذا در شبهات مصداقیه تمسک به عام راه ندارد.

در مخصّص متصل لفظی گفتیم تمسک به عام در شبهات مصداقیه جائز نیست، در مانحن فیه همین طور است. مانند: «کتب علیکم الصیام»، در این مثال عام هم قادرین و هم عاجزین را شامل می شود. ولی حکم بدیهی این است که تکلیف به انسانهای عاقل و قادر تعلق می گیرد و به مجانین و عاجز تعلق نمی گیرد.

مثلا شک داریم زید قادر بر انجام روزه است یا خیر؟ شبهه در این جا شبهه مصداقیه است، چون ما می خواهیم اثبات کنیم زید جزء عقلا است یا خیر؟ که عام شامل او بشود.

جواب

در شبهه مصداقیه تمسک به عام جائز نیست چنان که در مخصّص متصل لفظی اشاره شد آن جا که اجمال در مصداق دارد تمسک به عام جائز نیست.

مخصّص لبّی قسم دوم : مخصّصهای که در حکم مخصّص منفصل هستند به محض این که کلام از طرف مخاطب القاء می شود، بدون تامّل معنا به ذهن مخاطب نمی آید و نیاز به تعقل و تفکر دارد. تا بدانیم آیا عام بواسطه مخصّص  لبّی تخصیص خورده است یا خیر؟

مانند روایت: «انظر الی رجل منک قد روی حدیثنا والی حلالنا وحرامنا» مخاطب در همان اول می فهمد که همه فقه را شامل می شود، چه عادل و چه غیر عادل، منتهی بعد از تفکر متوجه می شود که مقصود فقها عادل است، یعنی عدالت مثل عقل و قدرت نیست، به خلاف مثال «کتب علیکم الصیام» که به محض القاء کلام، مخاطب متوجه می شود که مقصود این است که تکلیف برای قادرین است نه عاجزین.

جواب سوال فوق: همانطور که گذشت در مخصّص لفظی منفصل تمسک به عام جائز نبوده است، ولی در مخصّص لبّی منفصل تمسک به عام جائز است. با این که فرمودند مخصّص لبّی منفصل در حکم مخصّص لفظی منفصل است، ولی در مانحن فیه تمسک به عام جائز است. به عبارتی در جائی که شک داریم عادل است یا خیر؟ در آن جا که مخصّص لبّی منفصل باشد، می فرمایند می شود تمسک به عام کرد.

ممکن است کسی اشکال کند چه فرقی بین مخصّص لفظی منفصل و لبّی وجود دارد؟

جواب

در مخصّص لفظی منفصل دو حجیت مستقل را متکلم به مخاطب القاء می کند. مثلا «اکرم العلما»، حجیت به صورت عام گفته شده و بعد می گوید «لا تکرم الفسّاق العلما» حجیت به صورت خاص ذکر شده است. و در این جا هر دو حجیت لفظی هستند، تزاحم پیدا می کنند و از باب تقدیم اظهر بر ظاهر، خاص مقدم بر عام می شود یا اقوی بر قوی مقدم می شود و نسبت به آن موردی که شبهه داریم تزاحم باقی است و شبهه، شبهه مصداقیه خاص است. مرحوم آخوند می فرمایند: در این جا نمی شود به عام تمسک کرد و به اصل عملی رجوع می کنیم.

اما در مخصّص لبّی مثل مخصّص لفظی منفصل یک حجیت داریم از طرف متکلم، در کلامش عموم عام حجیت دارد و تا وقتی یقین نکنیم، مورد مشکوکی از تحت عام باقی است.

مانند: «اکرم جیرانی» مولا گفته همسایه را اکرام کن و منظور مولا همه همسایه ها است، مولا نفرمود به همسایه غیر ایرانی یا همسایه دشمن اکرام نکن. امّا عقلا حکم می کنند که مولا آنقدر کریم است که همه موارد را شامل می شود و در اینجا می گوئیم همه همسایه ها مورد احترام هستند، پس در قسم دوم  با این که مخصّص لبّی است، تمسک به عام می کنیم و «اکرم جیرانی» را تعمیم می دهیم به همه همسایه ها.

دلیل دیگری که بر این مطلب ذکر می کنند سیره و بناء عقلا است

مخصّص لبّی در حکم مخصّص منفصل است و عقلا به آن عام تمسک می کنند، بنابراین دو شاهد را مرحوم آخوند خراسانی ذکر کردند مبنی بر این که مخصّص لبّی که در حکم منفصل است تمسک به عام اشکال ندارد.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2018/11/osoul-95-48.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2018/11/osoul-95-48.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *