درس خارج اصول 94-95 جلسه 13

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه سیزدهم درس خارج اصول

در جلسه گذشته دو مبنا راجع به حقیقت نهی بیان شد.

مبنای سوم منسوب است به مرحوم عراقی و مرحوم محقق اصفهانی و آن این است که مدلول در باب امر و نهی مختلف است منتها کراهت در نهی و اراده در امر نیست.

به تعبیر دیگر، اعتبار کراهت در نهی و اراده در امر نیست بلکه مدلول در نهی عبارت است از زجر از ماده و در امر عبارت است از بعث از ماده.

این مبنا، مبنای متاخرین است و حضرت امام نیز در تهذیب الاصول این مبنا را انتخاب کرده اند.

تقریر مبنا

مرحوم شیخ محمد حسین اصفهانی می فرماید: مدلول امر، بعث نسبی است و مدلول نهی، زجر نسبی است. مرحوم عراقی در این مبنا با مرحوم اصفهانی مشترک است که در امر مدلول عبارت است از بعث به صورت خارجی، و مدلول در نهی عبارت است از زجر از صورت خارجی.

ما یک اراده تکوینیه و یک ارادۀ تشریعیه داریم. در اراده تکوینیه وقتی ارادۀ ما به چیزی تعلق می گیرد ابتدا در آن چیز غرضی پیدا می شود و آن غرض، ایجاد شوق و اشتیاق می کند و بعد از حصول اشتیاق وقتی شدت پیدا کرد، حرکت به طرف آن ماده در ما پیدا می شود.

در مورد کراهت های تکوینی نیز به همین صورت است. در کراهت های تکوینی منافی با غرضی در آن شیء پیدا می شود و آن منفی تاثیر در کراهت نفسی می کند و در پی آن کراهت انزجار حاصل می شود. این در جاهایی است که اراده مربوط به خودمان است.

در نواهی نیز همین طور است. شرب خمر مبغوض مولا است و در این صورت در وجود ما انزجار از مبغوضیت حاصل می شود در این صورت در پی این انزجار زجر حاصل می شود.

اما در جایی که عمل مع الواسطه می خواهد انجام شود، در مثال جایی که مباشرةً انجام می گیرد به جای بعث در امر، انبعاث ایجاد می شود و در نهی به جای زجر انزجار ایجاد می شود، اما در جایی که مع الواسطه می خواهد انجام شود، مولا به عبدش می گوید: گوشت از بازار بخر.

خرید گوشت توسط دیگری می خواهد انجام بگیرد. مولا می بیند در اتیان این عمل، مصلحت و غرضی مترتب است وقتی غرضی در آن مترتب است در مولا شوق و اشتیاق حاصل می شود و این اشتیاق شدت پیدا می کند و وقتی شدت پیدا کرد، اینجا بعث و تحریک می کند شخص را تا آن کار را انجام دهد و لذا انبعاث در شخص ایجاد می شود.

در نهی نیز همین طور است. در جایی که مع الواسطه است، مثلا مولا می خواهد بگوید لا تشرب الخمر، در شرب خمر مبغوضیت است . بنابراین، انزجار از مبغوضیت حاصل می شود و وقتی انزجار حاصل شد زجر می آید و مولا زجر و منع از شرب خمر در عبد ایجاد می کند.

بدیهی است در اینجا بعث و زجر وجود دارد و اختلاف بین امر و نهی ، در اختلاف در مدلولشان که همان بعث و زجر باشد است. مبنای امام (ره) نیز همین است.

این یک اصل است که می گویند: الفاظ جای اشارات است. افرادی که لال هستند با افعال فیزیکی می خواهند بفهمانند که در این کار غرض و مصلحت وجود دارد.

بنابراین بنابر فرمایش مرحوم شیخ محمد حسین اصفهانی و مرحوم نائینی و برخی از علما باید بگوییم بین مدلول امر و مدلول نهی تفاوت وجود دارد و این دو در معنا با هم متفاوتند منتها متعلقشان واحد است.

تفاوت مدلول آنها در زجر و بعث یا نسبت زجریه و بعثیه است.

به نظر می رسد مبنای سوم منطقی تر است و حق نیز با این مبناست.

مطلب دوم

مرحوم صاحب کفایه می گوید: بدون تردید میان امر و نهی از جهت اقتضاء تفاوت است. اقتضای امر عبارت است از اتیان صرف الوجود طبیعت و اقتضای نهی عبارت است از ترک، نسبت به تمام وجودات طبیعی.

مثلا مولا می گوید: صلّ، اتیان صلاة به اول وجود نماز محقق می شود.

یا مولا می گوید: لا تشرب الخمر، امتثال آن جز به نفی تمامی وجودات طبیعت شرب خمر امکان پذیر نیست.

از باب اقتضاء، امر اقتضای امتثال یک بار دارد ولی در نهی، اقتضای نفی همۀ وجودات طبیعی است. متعلق در امر که مدلولش طلب است وجود طبیعت است، متعلق در نواهی، طلب است، منتها عدم الطبیعة، یعنی طبیعت عمل نباید تحقق پیدا کند.

اشکال بر کلام مرحوم آخوند

هر فردی یک وجود و یک عدم دارد. همان طور که طبیعت به تکثر افراد تکثر پیدا می کند، عدم نیز به تکثر افراد تکثر پیدا می کند. عدم یک فرد غیر از عدم دیگری است. هر وجودی یک عدم دارد. نه اینکه یک عدم وجود داشته باشد. بنابراین به لحاظ عرفی کلام مرحوم آخوند صحیح است، ولی به لحاظ منطقی صحیح نیست.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/12/osoul-94-13.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/12/osoul-94-13.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *