درس خارج اصول 93-94 جلسه 19

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه نوزدهم درس خارج اصول

مسأله در این بود که آیا ثواب و عقاب بر واجب غیری مترتب است یا خیر؟. در جلسه گذشته بیان شد که انجام وجوب نفسی ثواب و ترک واجب نفسی عقاب دارد چون بی اعتنایی به مساله عبودیت خداست.

در واجب غیری کلامی را از محقق کمپانی ذکر کردیم که حاصل کلام ایشان این بود: استحقاق ثواب و عقاب در واجبات غیری معنا ندارد. چون واجبات غیری وابسته به واجبات نفسی اند، و اگر واجبات نفسی نباشند دیگر استحقاق عقاب و ثواب در این مسأله معنا ندارد، چون در واجبات غیری انبعاثی نیست بلکه انبعاث و حرکت در واجبات نفسی است و ثواب فرع وجود انبعاث است ،زیرا در واجبات غیری انبعاثی وجود ندارد لذا ثواب و عقابی وجود ندارد.

پاسخ به کلام مرحوم کمپانی

کلام در آنجایی است که عامل ملتفت باشد به امر غیری. مثلا در امر به وضو شکی نیست که در این امر التفات تفصیلی برای عبد وجود دارد، وقتی مورد التفات تفصیلی واقع شد در اینصورت قائل شده به این نظرکه انبعاث از امر غیری وجود ندارد یا مغفول عنه است درست نیست. مثلاً در مسائل عرفی مولا به عبد امر می کند به بازار برو و گوشت بخر. طلب مولا نسبت به هر دو امر وجود دارد، هم می گوید به بازار برو و هم امر به خریدن گوشت می کند. لذا رفتن به سوق جنبه مقدماتی دارد ولی موجب آن نیست که مورد التفات تفصیلی مکلف نباشد. پس امر غیری مغفول عنه نیست بلکه مورد التفات تفصیلی مکلف است. بنابراین وجوب نسبت به امر غیری نیز باید متصور گردد چون نسبت به امر غیری نیز مکلف التفات دارد.

وقتی مولا به عبد امر می کند به پشت بام برو، یعنی نصب نردبان نیز به حکم عقل واجب است و ذی المقدمه بدون انجام مقدمه ممکن نیست از این جهت انبعاث وجود دارد. لذا این مقدمه نیز تحت طلب مولا واقع شده است. چه مولای حقیقی و چه مولای عرفی.

لذا غرض اصلی تحقق ذی المقدمه است و تحقق ذی المقدمه بدون تحقق مقدمه امکان پذیر نیست.

در مواردی توارد دواعی وجود دارد، یعنی گاهی ممکن است در انجام عمل دو انگیزه وجود داشته باشد یکی به انگیزه آنکه تحقق مقدمه وابسته به تحقق ذی المقدمه است، و دیگر اینکه این انگیزه تحت طلب مولا واقع شده است. حال در این صورت چرا در اینجا ثوابی متصور نباشد؟!

از طرفی انجام مقدمه نیز تحت طلب مولا واقع شده است. وقتی مولا می گوید به پشت بام برو، یعنی اول نردبان بگذار سپس به پشت بام برو. لذا مقدمه نیز تحت طلب مولا واقع شده است. حال در اینجا چه فرقی است بین اینکه امر مولا از باب ضرورت عقلی باشد یا از باب مطلوب غیری از جانب مولا.

در موضوع حکم عقل آنکه وابسته است ارتباط و وابستگی عمل به مولاست، وقتی عملی وابستگی به مولا دارد باید استحقاق ثواب را دارا باشد. لذا زمانی استحقاق آور نیست که عمل منقطع از مولا باشد. ولی در واجبات غیری مشاهده می کنیم که تحت طلب واقع شده است ولو به طلب غیری.

اما اینکه برخی از بزرگان همچون مرحوم محقق کمپانی در مانحن فیه گفته اند در واجبات غیری استحقاق ثواب و عقاب وجود ندارد ، باید در پاسخ گفت اتیان مقدمه به عنوان وجوب غیری برای مولا انقیاد حاصل می شود، یعنی از طرف عبد انقیاد نسبت به مولا حاصل می شود. وقتی انقیاد حاصل شود ثواب نیز بر آن مترتب خواهد بود. بنابراین می توان گفت ثواب مترتب بر امتثال واجبات غیری است.

هم چنین پرسش دیگر این است که آیا ترک اتیان واجب غیری عقاب آور است؟

مخالفت امر مانند موافقت امر است و فرقی بین موافقت و مخالفت وجود ندارد. بعضی از بزرگان مانند مرحوم ایروانی معتقدند در مخالفت امر غیری نیز استحقاق عقاب نهفته است، همان گونه که در اتیان مقدمات غیری ثواب وجود دارد در مخالفتش نیز عقاب وجود دارد. چون مقدمه یا وجوب دارد یا وجوب ندارد، اگر وجوب داشته باشد اثرش استحقاق ثواب در صورت موافقت و استحقاق عقاب در صورت مخالفت است.

لیکن اشکال عمده ای که در اینجا وجود دارد این است که اگر مکلف در صورت ترک واجبات مقدمی عقاب شود، این خلاف ارتکاز عقلاء است. اگر کسی واجبی را که دارای مقدمات فراوانی است ترک کند به سبب ترک تمام مقدماتش، اگر قائل به استحقاق عقوبت شویم در اینجا باید نسبت به تمام مقدمات عقاب گردد، ولی سیره عقلا این را نمی پذیرد چون در سیرۀ عقلاء، عقاب فقط برای ترک ذی المقدمه است.

در اینجا باید به این نکته توجه کرد که در واجبات غیری، اگر انبعاثی در امر غیری نباشد قطعاً استحقاق ثواب و عقاب معنا ندارد چون ثواب دائر مدار اطاعت است، و اطاعت نیز همان اتیان یک عمل به موافقت امر مولاست که باید قصد امر شود.

در ناحیه مخالفت، ظاهر این است که کسی که ذی المقدمه ای که دارای مقدمات کثیره است را ترک کند و غرضش از ترک مقدمه مخالفت با ترک ذی المقدمه باشد، در این صورت ترک مقدمه موجب ترک ذی المقدمه می شود و اگر مقدمه ترک نمی شد ذی المقدمه نیز ترک نمی شد.

بنابراین اگر ترک واجبات مقدمی ولو دارای مقدمات کثیره ، موجب ترک ذی المقدمه شود، عقاب آور است. چون ترک مقدمه موجب ترک ذی المقدمه می شود. پس استحقاق ثواب و عقاب در واجبات غیری متصور است.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/01/osoul19-93.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/01/Usol-93-19.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *