125

درس خارج اصول 92-93 جلسه 87

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه هشتاد و هفتم درس خارج اصول

حاصل کلام مرحوم آخوند در جلسۀ قبل این شد که، در مواردی که اراده و طلبِ جدّی بر انشاء طلب از سوی مولی وجود دارد، داعی برای مولی موجود است، ولی در مواردی که طلب جدّی وجود ندارد، مولی دیگر داعی ندارد.

البته آنچه مرحوم آخوند فرمودند، منطقی به نظر می‌رسد و ارتکاز و وجدان و مراجعه به استعمالات عرف و عقلا هم شاهد همین مطلب است که معنا در همه، واحد است، منتها داعی فرق می‌کند. ایشان می‌فرمایند: نهایت چیزی که ممکن است در این‌جا گفته شود این است که بگوییم: هنگامی که صیغۀ امر، در طلب انشائی استعمال شود به داعی طلب جدّی، حقیقت است و در بقیّۀ دواعی، مجاز است. ولی صحیح نیست که بگوییم، مستعملٌ فیه متعدّد می‌شود.

  1. انشاء طلب

حال مطلبی که بایستی بیشتر تحقیق شود این است که ایشان می‌فرمایند: «مدلول صیغه، طلب انشائی است یا انشاء طلب»، این کلام به چه معنا است؟

ایشان در جهت سوّم که بحث طلب و اراده را مطرح کردند، در تعریف انشاء فرمودند: انشاء قولی است که به واسطۀ آن، ثبوت معنا در نفس‌الامر قصد شود. این تعریف را مرحوم شهید اوّل هم ذکر کرده است.

نخست لازم است در بارۀ فراز اوّل از تعریف مزبور؛ یعنی «قَولٌ قُصِدَ بِه ثُبوتُ المعنیٰ» مطلبی بگوییم، آنگاه به مفهوم نفس‌الامر بپردازیم.

طبق مبنای ایشان: حقیقت إخبار، قولی است که حکایت  از مفاد کان ناقصه می‌کند، امّا انشاء، قولی است که درآن به نفس قول، مفاد کان تامّه، محقّق می‌شود.

مرحوم آخوند انشاء را موجد معنا می‌داند، منتها آن معنا به وجود منشأ انتزاعش موجود می‌شود نه به وجود مابازاء آن در خارج.

تفسیری که ایشان برای «نفس‌الامر» مطرح می‌کنند این است که معنا به واسطۀ انشاء از حدّ فرض فارض خارج می‌شود؛ یعنی معنا قبل از انشاء در حدّ فرض فارض بود، منتها پس از انشاء، از حدّ فرض فارض خارج می‌شود، ولی در خارج مابازاء ندارد. مثلاً هنگامی که می‌گوییم: «مَلّکتُکَ الدّار»، پیش از انشاء، ملکیّتِ دار برای مخاطب در حدّ فرض بود، امّا بعد از قصد انشاء، زید نسبت به دار از فرض فارض خارج می‌شود. منتها خانه داشتن در عالم خارج مابازائی ندارد، به این معنا که نه در خانه تغییری پدید می‌آید و نه در زید تطوّر و دگرگونی ایجاد می‌شود، لکن منشاء انتزاع آن موجود است. بنابراین، ملکیّت که با این قول انشاء شده است، به وجود منشأ انتزاع، موجود گردید نه به وجود مابازاء.

مرحوم آخوند بین انشاء و اخبار دو فرق را مطرح می‌کنند:

1.إخبار، همواره مفاد کان ناقصه است. مثل این که می‌گوییم: «طَلَبتُ مِنکَ کَذا»؛ ولی انشاء، مفاد کان تامّه است؛ یعنی وجود ملکیّت، وجود زوجیّت و امثال آن.

  1. در إخبار، حکایت از ثبوت است، از آنچه که قبلاً ثابت شده است؛ امّا در انشاء، ثبوت آن معنا، به واسطۀ نفس صیغه قصد می‌شود بدون این که حکایتی از ثبوت در گذشته یا در آینده مطرح باشد.

این­ها خلاصۀ نظر مرحوم آخوند بود، حال باید به بیان اشکالات برخی از بزرگان به نظرِ ایشان بپردازیم و میزان صحت و سقم آن اشکالات را مورد بررسی قرار دهیم.

  1. نظر مرحوم محقّق اصفهانی در تعریف انشاء

مرحوم محقّق اصفهانی، کلام مرحوم آخوند را بر مختار نظر خودش حمل کرده است؛ چون مبنای ایشان این است که ایجاد معنا به واسطۀ لفظ، امری غیر معقول است، و لذا نظر مرحوم آخوند را بر مبنای خودش حمل نموده است.

توضیح این که: حاصل اشکال ایشان این است که برای هر معنایی تنها دو وجود قابل تصوّر است:

  1. وجود جعلی و قراردادی، که عبارت است از وجود معانی به وجود الفاظ؛ یعنی وجود لفظ، وجودِ معنا است؛ امّا وجود جعلی و قراردادی معنا به شکلی که ما لفظ را به منزلۀ وجود حقیقی معنا تنزیل کرده‌‌‌ایم. ایشان می‌فرمایند: وجود کتبی و لفظی هر دو وجود معنا هستند، امّا از نوع وجود جعلی و قراردادی.
  2. وجود بالذّات، که بدون جعل و قرارداد انجام می‌گیرد و این نوع وجود هم از دو قسم خارج نیست:

الف) وجود ذهنی معنا؛

ب) وجود خارجی.

به این ترتیب، وجود ذهنی و خارجی، وجود بالذّات معانی است و وجود لفظی و کتبی، وجود جعلی معانی است.

ایشان می‌فرماید: امکان ندارد که ایجاد معنا در ذهن به سبب لفظ باشد. علّت وجود ذهنی، فقط تصوّرات و لفظ معقول نیست که در وجود ذهنی واسطه شود، و وجود خارجی اشیاء هم معلول علل آن اشیاء است و لفظ، نسبت به وجودِ خارجیِ هیچ معنایی علّت نیست.

ایشان می‌فرمایند: بنابراین، کلام مرحوم آخوند در باب انشاء «قَولٌ قُصِدَ بِه ثُبوتُ المعنیٰ» قابل قبول نیست، لذا کلام مرحوم آخوند را بر کلام خود حمل کرده و می‌گوید: آنچه ایشان می‌گویند غیر متصوّر است، لذا باید در تعریف انشاء این طور گفت: «الْإِنشاءُ قَولٌ قُصِدَ به ثُبوتُ المعنی بثبوتِ اللّفظ»؛ ایجاد معنا به نفس وجود لفظ است نه به وجود دیگری به سبب لفظ.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *