درس خارج اصول 92-93 جلسه 115

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه صد و پانزدهم درس خارج اصول

بحث ما در رابطه با اقتضاء بود و در بارۀ این جمله صحبت کردیم که: «الاتیان بمأمورٌ به علی وجهه یقتضی الإجزاء أم لا». بحث امروز این است که این اقتضاء چیست؟

گفتیم اقتضاء به معنی علّیت و تأثیر است. اشکال شد که در امر واقعی این معنا روشن است، چون امتثال امر خودش است، امّا در امر ظاهری و امر اضطراری پذیرش این معنا مشکل است.

  1. پاسخ مرحوم آخوند بر اشکال

پاسخ مرحوم آخوند این است که مثلاً اگر مکلّف به سبب فقدان ماء، نماز را با تیمّم اتیان کرد چه مصلحتی قابل تصور است؟ آیا اتیان نماز با تیمّم به اندازۀ مصلحت نماز با وضو نیست؟ اگر قائل به یکسان بودن مصلحت در این دو امر باشیم، نماز با تیمّم در شرایط اضطرار همان اثر را خواهد داشت و در آن شرایط، مکلّف به حکم واقعی نیستیم. یا در مواردی که با استصحاب طهارت، نماز را اتیان کردیم در این شرایط خاص، مأمور به به امر ظاهری هستیم، لکن آیا این همان مصلحت مأمورٌ به به امر واقعی است یا خیر؟ و آیا در این‌جا نیز باید همان آثاری که بر نماز به امر واقعی مترتّب است، بر مأمورٌ به به امر ظاهری هم مترتّب باشد، لذا مصلحت در هر دو یکسان است.

در قسم اوّل صحبت روی کبری بود، اما در احتمال دوّم و سوّم نزاع صغروی است؛ یعنی بحث این است که نماز با تیمّم جایگزین نماز با وضو می‌گردد یا خیر؟ بنابراین، در احتمال  اوّل گفته شد: اتیان مأمورٌ به به امر واقعی امتثال امر خودش است، این‌جا هم می‌گوییم همان آثار و مصلحتی که در طهارت مائیه وجود دارد، در طهارت ترابیه نیز وجود دارد.

بنابراین، فرمایش مرحوم آخوند در جواب از شبهه این است که مأمورٌ به به امر ظاهری، مجزی امر واقعی است؛ یعنی وجود اقتضای اجزاء (علیت تامه)، در کفایت از امر واقعی است؛ پس اتیان مأمورٌ به به امر اضطراری  مقتضی اجزای از امر واقعی است؛ یعنی در مجزی بودن امر واقعی تأثیر و علیت دارد، چون غرض مولا حاصل است، لذا امر او هم تمام می‌شود و از عهدۀ مکلّف ساقط می‌شود. در غیر صورت نماز با تیمم در آن شرایط خاص امتثال دوّم ممکن نیست، چون ایجاد خلف خواهد نمود. بله، چنانچه امر اوّل به واسطۀ اتیان اوّل ساقط نگردد، دیگر به واسطۀ دوّم و سوّم نیز ساقط نمی‌شود، چون هدف، امتثال امر مولا است.

  1. اشکال مرحوم امام

در این‌جا مرحوم امام; اشکالی بر فرمایش مرحوم آخوند وارد نموده و فرمودند: این که مرحوم آخوند می‌فرمایند اقتضاء علیت تامه برای اجزای امر واقعی است، در این صورت معلول چیست؟ معلول باید همان اجزاء باشد، لکن اجزا دارای سه قسم است:

  1. اجزاء به معنی کفایت؛
  2. اجزاء به معنی سقوط امر؛
  3. اجزاء به معنی سقوط اراده.

مرحوم امام; می‌فرماید: اگر مقصود از اجزاء کفایت باشد، کفایت، عنوانی انتزاعی است و در محل تأثیر و علیت واقع نمی‌شود، چون امر انتزاعی ساختۀ ذهن انسان است، علّت و معلول برتر از آن است که بخواهد به امر انتزاعی تعلّق گیرد، در این صورت معلول واقع نمی‌شود، لذا اجزاء به معنی کفایت نیست.

اما در معنای دوّم نیز اتیان نمی‌تواند مؤثر و علّت در سقوط امر باشد، چون سقوط امر از اموری نیست که قابل تأثیر و علیت باشد، لذا اجزاء به معنی سقوط امر نمی‌تواند برای اقتضاء به معنی علیت و تأثیر، معلول باشد.

احتمال سوّم نیز درست نیست و اتیان مأمورٌ به نمی‌تواند علّت سقوط اراده باشد، نه تکویناً و نه تشریعاً؛ چون معنی ایجاد اراده در نفس انسان این است که انسان مراد و مقصود را تصور می‌کند و تصور مراد و مقصود برای ایجاد اراده در نفس انسان، علّت خواهد بود. مثلاً یک وجود خارجی هم که در عالم خارج متعین است، معلول اراده است، لذا معقول نیست معلول با وجود خودش بتواند وجود علت­اش را طرد نماید؛ پس در عالم تکوینیات نیز این امر محال است.

در عالم تشریع نیز همین گونه است؛ اراده با همۀ مبادی و علل خاصه‌ای که دارد در نفس مولا پدید می‌آید. در این صورت آیا معقول است که اتیان عبد نسبت به مأمورٌ به برای سقوط ارادۀ مولا باشد؟ چنین چیزی معقول نیست. بنابراین، در عالم تشریع هم  علیت و تأثیر امکان ندارد. در اتیان عمل نیز نسبت به سقوط اراده فاعل نمی‌تواند مورد اذعان باشد، مگر به معنای پایان رسیدن مدت آن اراده، چون ارادۀ مولا برای تحقّق، نیاز به ظرفیت زمانی دارد و وقتی حاصل گردد، دیگر اقتضای بقا نخواهد داشت و غرض مولا هم تأمین می‌شود. این بیانات فلسفی مرحوم امام اشکالی بر فرمایش مرحوم آخوند بود که هر سه احتمال رد گردید.

تالی فاسدی که این‌جا به وجود آمده از آن‌جا است که اقتضاء را به معنای علّیت و تأثیر گرفتیم. منتها کلام امام; در عالم اعتبار علیت و تأثیر، با آنچه که در عالم تکوین است متفاوت است؛ زیرا چیزی که در این‌جا معلول است، نه به اجزاء و نه به معنای کفایت یا سقوط امر یا سقوط اراده، بلکه به معنای حکم عقل است، حال به کفایت یا به نحو دیگر؛ یعنی بحث این است که آیا اتیان مأمورٌ به علی وجهه، علّیت و تأثیر دارد؟ در حکم عقل بر کفایت از امر واقعی یا علیت در حکم عقل بر اجزاء ندارد؛ اگر این باشد دیگر اشکالات  فلسفی امام; در این باب جریان نخواهد داشت.

  1. مقدمۀ چهارم: تفاوت مسألۀ اجزاء و مسألۀ مرّه و تکرار

برخی بر این باورند که بحث مرّه و تکرار، همان بحث اجزاء و عدم اجزاء است. بر این اساس، اگر گفته شود: «امر، دالّ بر مرّه است»، معنایش این است که چنانچه یک مرتبه امتثال شود، مجزی است و اگر گفته شود: «امر، دالّ بر تکرار است»؛ یعنی امتثال باید چند مرتبه ایجاد شود تا مجزی باشد. بنابراین، اجزاء و عدم اجزاء همان بحث مرّه و تکرار است.

با تأمّل، می‌توان در یافت که که این سخن درست نیست و بحث اجزاء و بحث مرّه و تکرار، از هم متمایزند؛ زیرا بحث مرّه و تکرار بحث لفظی است، امّا بحث اجزاء یک بحث عقلی است. در آن‌جا بحث می‌شود که: «آیا صیغۀ امر دلالت بر مرّه دارد یا تکرار؟»  در حالی که دلالت، به لفظ مربوط است؛ پس بحث لفظی است. امّا بحث اجزاء یک بحث عقلی است، لذا وقتی می‌گوییم: آیا اتیان به مأمورٌ به علی وجهه اقتضای اجزاء از امر واقعی دارد یا خیر؟ ر بحث امر نیست، بلکه اتیان مأمورٌ به است؛ در این صورت، بحث عقلی خواهد بود و این تفاوت بین مرّه و تکرار و اجزاء است.

نکتۀ دوّم در تفاوت اجزاء، مرّه و تکرار این است که در مسأله مرّه و تکرار  بحث صغروی است نه کبروی؛ مثلاً بحث این است که مأمورٌ به چیست؟ آیا مأمورٌ به مرّه است یا تکرار؟ در حقیقت، بحث از تشخیص و تعیین مأمورٌ به است، لذا ما نمی‌دانیم آن مأموربه­ای که باید اتیان شود با مرّه محقّق می‌شود یا با تکرار؟ جهل در مأمورٌ به بحث صغروی است، امّا در مسألۀ اجزاء، کبروی است؛ زیرا بحث این است که اگر مأمورٌ به، مرّه است آیا با یک بار مجزی است یا خیر؟ اگر مأمورٌ به به تکرار است آیا چند دفعه باید ذکر شود تا مجزی شود یا لازم نیست؟ بنابراین، بحث در اجزاء بعد از تشخیص و تعیین مأمورٌ به است، حال چه مرّه باشد یا تکرار.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/12/osoul-92-115.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/12/osoul-92-115.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *