درس خارج اصول 91-92 جلسه 61

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه شصت و یکم درس خارج اصول

همانگونه که ملاحظه شد نظرات مرحوم نائینی، مرحوم آخوند;، مرحوم محقق عراقی و مرحوم محقق اصفهانی بیان شد. این بزرگواران معتقدند که عقلاً استعمال لفظ در بیش از یک معنا در عالم ثبوت، محال است. اما کسانی که استعمال لفظ در اکثر از معنا را عقلاً ممکن می­دانند، این بحث را مطرح نموده­اند که آیا استعمال لفظ در اکثر از معنا جایز است یا خیر؟

منظور این است که آیا در مقام وضع و لغت، استعمال لفظ در بیش از یک معنا جایز است؟ در اینجا مرحوم صاحب معالم و میرزای قمی از ابتدا بحث جواز و عدم جواز را مطرح کرده­اند.

مرحوم صاحب معالم، قائل به جواز شده­اند و می­فرمایند: اگر لفظ مفرد باشد استعمال آن لفظ در بیش از یک معنا مجازی است، ولی اگر لفظ تثنیه و جمع باشد استعمال آن لفظ در بیش از یک معنا حقیقت است. ایشان می­فرمایند: همیشه موضوع­له ذات معنا نیست؛ یعنی یک لفظ در برابر نفس معنا و ذات معنا، وضع نمی­شود، بلکه در برابر معنا «مع قید الوحده» وضع می­شود؛ مثلاً لفظ عین در برابر ذهب یا فضه وضع می­شود، منتها با قید وحدت؛ یعنی یک بار عین وضع می­شود در برابر ذهب با قید وحدت و بار دیگر همان لفظ وضع می­شود در برابر فضه با قید وحدت. در واقع، قید وحدت در موضوع­له مأخوذ است.

واضع، وقتی لفظ عین را برای «چشم» وضع می­کند با قید وحدت، وضع می­کند؛ یعنی یک لفظ در برابر یک معنا وضع شده است که آن معنا با قید وحدت که در موضوع له اخذ شده است، همراه است. لذا اگر یک لفظ را که در برابر یک معنا با قید وحدت وضع شده باشد در مقابل دو یا سه معنا استعمال کنید ناچارید که قید وحدت را بردارید، گویی معنای موضوع­له یک معنای مرکب بوده است و شما معنای مرکب را تجرید کردید و یک جزئش که قید وحدت باشد را کنار گذاشتید و معنای بدون قید وحدت را اخذ کردید. شما می­گویید رأیت عیناً هم عین جاریه و هم عین باکیه را اراده می­کنید. در اینجا قید وحدت به هم خورده است؛ چون واضع، عین را در مقابل عین باکیه با قید وحدت وضع کرده است. شما وقتی منظورتان این باشد که بگویید رأیت عینا ًو منظورتان هم عین باکیه و هم عین جاریه باشد، دیگر آن قید وحدت از بین می­رود؛ یعنی در معنای موضوع­له تصرف صورت گرفته است و لذا این استعمال، استعمال مجازی می­شود. در واقع، صاحب معالم می‌فرمایند: در اینجا علاقه کل و جزء وجود دارد. وقتی می­گوییم رأیت عیناً و فقط عین باکیه را اراده می­کنیم، صحیح نیست؛ چون موضوع­له، مجموع مرکب از معنا با قید وحدت بود و ما قید وحدت را برداشتیم و در موضوع له تصرف کردیم و اینجا علاقه کل و جزء است؛ یعنی استعمال کل و اراده جزء و لذا این استعمال، استعمال مجازی می­شود.

مرحوم آخوند در جواب صاحب معالم می­گویند، قید وحدت، نه قید وضع است، نه قید موضوع له. نه کثرت و نه وحدت هیچکدام قید موضوع­له نیستند. این یک برداشت شخصی است، نه اینکه واقعاً واضع قید وحدت را در مقام وضع در موضوع له دخالت داده باشد.

نکته مهم اینکه در کتاب مطول و مختصر خواندیم که علاقه جزء به کل، مجازی است، نه علاقه کل به جزء.

اما نمی­تواند کل گفته شود، ولی از آن جزء اراده گردد تا علاقه کل به جزء بشود. اما مرحوم صاحب معالم می­فرمایند ما کل می­گوییم و از آن جزء اراده می­کنیم؛ چون منظورمان کل با قید وحدت بود. بنابراین، این استدلال، مصحح استعمال مجازی شما هم نمی­تواند باشد.

مدعای دوم مرحوم صاحب معالم این است که اگر لفظ تثنیه و جمع باشد استعمال لفظ در بیش از یک معنا استعمال حقیقی است؛ مثلاً می‌گویید «رأیت عینین»؛ یعنی ذهب و فضه را دیدم. در اینجا دیگر قید وحدت لازم نیست؛ چون تثنیه است و قید وحدت فقط برای مفردات به کار برده می­شود.

مرحوم صاحب معالم معتقد است: تثنیه، تکرار مفرد است. در این صورت کلمه اول در «فضه» و کلمه دوم در «ذهب» به کار می­رود؛ یعنی درمثال رأیت عیناً و عیناً، «عیناً» اول در فضه و «عیناً» دوم در ذهب، استعمال شده است. در جمع هم همین­گونه است.

پاسخ: در باب تثنیه و جمع، دو مبنا وجود دارد؛ یک مبنا اتحاد در لفظ و معناست؛ یعنی همان­طور که شما می­گویید رأیت عینین یا رأیت انسانین در عین حالی که اتحاد لفظی وجود دارد، اتحاد معنایی هم موجود است. در این صورت اگر تثنیه، تکرار مفرد باشد، دیگر استعمال یک لفظ در بیش از یک معنا به وجود نمی­آید؛ چون هر دو به یک معناست.

مبنای دیگر مرحوم صاحب معالم این است که بگویید در باب تثنیه و جمع، اتحاد در لفظ هست، اما اتحاد در معنا لزومی ندارد؛ مثلاً می‌گویید رأیت عینین؛ یعنی رأیت عیناً و عیناً که هر کدام از این عین­ها به یک معنا باشد. در اینجا درست است که اتحاد لفظی وجود دارد، اما اتحاد معنایی وجود ندارد.

اشکال: در این صورت هم اشکال پیش می­آید؛ به خاطر اینکه شما می­فرمایید تثنیه تکرار مفرد است. اگر تکرار مفرد است، آیا مفرد می‌تواند به معنای ذهب و فضه باشد؟ در حالی که این شدنی نیست؛ چون شما گفتید که اگر لفظ مفرد باشد، استعمالش در بیش از یک معنا، مجازی است.

به تعبیر دیگر، اگر شما می­گویید تثنیه، تکرار مفرد است، مفرد حتماً باید اتحاد در معنا داشته باشد؛ یعنی وقتی می­گویید رأیت عیناً و عیناً معنایش رأیت ذهباً و ذهباً است. پس در تثنیه و جمع هم استعمال یک لفظ در بیش از یک معنا استعمال مجازی است.

المطلب الثالث: الرأی المختار

استعمال لفظ مشترک در بیش از یک معنا عقلاً ممکن است و استعمالش به لحاظ وضع و لغت نیز جایز است. دلیل آن نیز استعمالش در عرف و وجدان است. البته درست است که این استعمال شایع نیست، ولی اتفاق می­افتد کما اینکه در اشعار شعرا هم این­طور استعمالات مشاهده می­شود.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/osoul-91-61.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/osoul-91-61.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *