درس خارج اصول 91-92 جلسه 59

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه پنجاه و نهم درس خارج اصول

استعمال لفظ مشترک در بیش از یک معنا جایز است یا خیر؟ مثلاً اگر چنانچه لفظی مانند لفظ «عین» استعمال شود و از آن در آنِ واحد هم «ذهب» اراده شود و هم «فضه» مانند رأیت عیناً، آیا می­توان گفت که منظور از عین، هم فضه باشد هم ذهب، آیا چنین امری ممکن است یا ممکن نیست؟

به تعبیر دیگر، آیا ممکن است لفظی استعمال شود و از آن اراده معنای اکثر گردد؛ به صورتی که به­طور جداگانه و مستقل شامل آن معانی شود؛ مانند لفظ عین؟

المطلب الأول: الآراء الواردة فی المسألة

در این مسأله بین تعبیر قدما و متأخرین، فرق وجود دارد. قدما بحث را پیرامون جواز و عدم جواز استعمال لفظ در اکثر از دو معنا مطرح کرده­اند و منظورشان این بوده است که آیا واضع، استعمال یک لفظ در بیش از یک معنا را اجازه داده است یا خیر؟

متأخرین؛ مانند مرحوم آقا ضیاء عراقی، شیخ محمد حسین اصفهانی، آخوند خراسانی و میرزای نائینی بحث را بر روی استحاله برده­اند؛ یعنی این بحث را لغوی می­دانند. به این معنا که آیا لغتاً از نظر واضع جایز است از یک لفظ بیش از یک معنا، اراده شود؟

و بزرگان متأخر، بحث را عقلی کرده و بر روی امکان یا عدم امکان استعمال لفظ در بیش از یک معنا بحث کرده­اند.

سه قول در این مسأله وجود دارد: 1. مطلقاً جایز نیست؛ یعنی عنداللغـ] استعمال یک لفظ در بیش از یک معنا به­طور جداگانه جایز نیست. این قول، به مرحوم میرزای قمی منصوب است.

  1. جایز است، البته اگر لفظ مفرد باشد، استعمال آن لفظ و اراده اکثر از یک معنا مجاز است، ولی اگر لفظ تثنیه و جمع باشد استعمالش حقیقی است. این قول به صاحب معالم منصوب است.
  2. قول مرحوم آخوند مبنی بر اینکه استعمال یک لفظ و اراده اکثر از یک معنا، نه تنها ممکن نیست، بلکه محال است.

دلایل مرحوم آخوند

آخوند معتقد است عقلاً امکان ندارد که یک لفظ استعمال شود و بیش از یک معنااز آن اراده شود.

ایشان می­فرماید: در بحث استعمال لفظ و اراده معنا دو مسلک وجود دارد:

  1. لفظ، علامت و نشانه است برای معنا؛
  2. لفظ، علامت نیست، بلکه مرآت است و این لفظ فانی در معناست.

مرحوم آخوند در توضیح مطلب فوق می­فرماید: بنا بر مسلک اول ایرادی ندارد که یک لفظ نشانۀ چند معنا باشد؛ اما بنا بر مسلک دوم که مسلک خود آخوند است، محال است لفظ استعمال شود و از آن اکثر از یک معنا اراده شود؛ زیرا چون وقتی یک لفظ را در یک معنا استعمال می­کنید این لفظ در این معنا فانی می­شود و اصلاً دیگر لفظ دیده نمی‌شود و هر چه هست معناست؛ مانند آینه که یک وقت «ما فیه ینظر» است؛ یعنی به خود آینه یا جنس آینه نگاه می­شود(استقلالی) و یک زمان «ما به ینظر» است؛ یعنی آینه وسیله وآلت است برای دیدن خود(آلی).

مرحوم آخوند معتقد است که لفظ، ما به‌نظر است. در واقع، لفظ، معنا را نشان می­دهد، اما خود لفظ فانی در معنا می­شود. لذا اگر معنا قبیح یا حسن باشد به لفظ سرایت می­کند. حال اگر لفظ فانی در معنا باشد این لفظ یک بار فانی می­شود و برای بار دوم دیگر لفظی باقی نمی­ماند که بخواهد در معنای دیگر استعمال گردد.

لازمه پذیرش این قول این است که لفظ واحد، تعدد و تکثر پیدا کند و این محال است.

استدلال دیگر مرحوم آخوند: حال که ماهیت استعمال، فناء اللفظ فی­المعناست، لفظ جنبه تبعی دارد و معنا جنبه استقلالی؛ چون مهم معناست و لفظ آینه است برای نشان دادن معنا.

در اینجا دو اشکال به ذهن متبادر می­شود: اولاً: چه کسی گفته ماهیت استعمال، فناء اللفظ فی­المعناست؟ در ادبیات، هم از بلاغت که ناظر به معنا و هم از فصاحت که ناظر بر آرایش الفاظ است، صحبت کردند. پس محوریت الفاظ محفوظ است، ولو اینکه تبعی باشند.

به هر حال، این­طور نیست که نسبت به لفظ، غافل باشیم و بگوییم لفظ در معنا فانی شده است. یک خطیب وقتی فصیح دانسته می­شود با بکاربردن الفاظ متعدد و متنوع، معنا را انتقال می­دهد. پس نمی­توان این مسلک را که می­گوید ماهیة اللفظ فناء فی­المعنا، پذیرفت و بعد از آن نتیجه گرفت که استحاله­ای به وجود می­آید.

ثانیاً: بر فرض که بپذیریم یک لفظ وقتی در یک معنا فانی شد دیگر لفظی باقی نمی­ماند تا فانی در معنای دیگری شود. جواب این است که دلیلی نداریم که لفظ فقط در یک معنا فانی می­شود، در اینجا تقدم و تأخری وجود ندارد، هم عرض یکدیگرند، وقتی هم عرض شد باگفتن رأیت عیناً و دو معنا اراده می­کنید یعنی لفظ فانی در دو معنا می­شود و هیچ اشکالی هم پیش نمی ­آید.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/osoul-91-59.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/osoul-91-59.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *