درس خارج اصول 91-92 جلسه 52

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه پنجاه و دوم درس خارج اصول

تصویر قدر جامع بنا بر نظر اعمی­ها

مرحوم آخوند در کفایةالاصول، چند تصویر را در باب قدر جامع بنا بر نظر اعمی ذکر می­کند که از قرار زیر است:

اولین تصویر قدر جامع

قدر جامع در اعمی، همان ارکان است. باقی اجزاء در مأمور­به دخالت دارند، اما در نامگذاری صلا\، دخالتی ندارند.

اشکال مرحوم آخوند

این تصویر قدر جامع برای اعمی، جامع افراد و مانع اغیار نیست؛ چون ممکن است یک نمازی باشد که در بعضی از ارکان آن خللی وجود داشته باشد. اینجا بر آن صدق صلا\ می­شود، اما از طرفی در جایی می­بینیم ارکان هست، ولی دیگر اجزاء نیست؛ مثل اینکه نیت و رکوع و سجود هست، ولی تشهد نیست. در این مورد، غیر اعمی هم قائل به صدق صلاة بر آن نیست. در صورتی که شما می­گویید بر آن صلاة، صدق می­کند.

متن کلام آخوند در کفایه :«وفيه ما لا يخفى، فإن التسمية بها حقيقة لا تدور مدارها، ضرورة صدق الصلاة مع الاخلال ببعض الاركان، بل وعدم الصدق عليها مع الاخلال بسائر الاجزاء والشرایط عند الاعمي، مع أنه يلزم أن يكون الاستعمال فيما هو المأمور­به ـ بأجزائه و شرایطه ـ مجازاً عنده وكان من باب إستعمال اللفظ الموضوع للجزء في الكل، لا من باب إطلاق الكلي على الفرد و­الجزئي، كما هو واضح ولايلتزم به القائل بالاعم، فافهم»؛ این تصویری که برای اعمی ذکر کردید اشکالش روشن است؛ زیرا نامگذاری به صلاة در حقیقت، دائر مدار ارکان نیست. روشن است وقتی برای بعضی از ارکان نماز، اخلال ایجاد شود همچنان صلاة بر آن صدق می­کند و حال آنکه بر مبنای شما نباید صلاة بر آن صدق کند.

البته بر همین اشکال مرحوم آخوند، اشکالی وارد است؛ چون ناقض مبنای خودشان است؛ چراکه مبنای خودشان این است که صلاة، صدق نمی‌کند و لفظ صلاة، فقط صلاة صحیحه را شامل می­شود؛ در حالی که در اینجا می­گویند اگر در بعضی از ارکان خلل وارد شود روشن است که صلاة بر آن صدق می­کند.

جواب اعمی: بر آن صدق نماز می­کند، چون نماز فاسد را هم جزء صلاة می­دانیم. پس این اشکال مرحوم آخوند وارد نیست.

اشکال دیگر مرحوم آخوند: اگر نامگذاری صلاة بر محور ارکان باشد، مستلزم این است که استعمال لفظ صلاة فقط بر ارکان، حقیقت باشد، اما اگر بخواهد علاوه بر ارکان، نسبت به اجزاء و شرایط دیگر هم اطلاق شود استعمال آن مجازی می­شود و حال آنکه علاقه کل و جزء هم در اینجا هست؛ چون صلاة در برابر ارکان، وضع شده؛ در حالی که شما از باب علاقه کل و جزء می­آیید روی ارکان و اجزاء با هم استعمال می­کنید.

جواب: در تصویر قدر جامع از باب صحیحی هم همین اشکال مجازیت پیش می­آید؛ برای اینکه شما قدر جامع را تصویر می­کنید برای نمازهای صحیح و اگر شما بخواهید بگویید نماز و نماز آیات را قصد کنید، این می­شود مجاز. اگر بحث مجازیت است در همه اقوال این اشکال پیش می­آید، حتی در صحیحی هم این اشکال پیش می­آید؛ چون شما یک موضوع­له دارید که استعمالش در خارج موضوع­له از باب علاقه کل و جزء، استعمال مجازی می­شود. البته می­توانیم از باب تطبیق اصلاحش کنیم و بگوییم قدر جامع بنا بر نظر اعمی، گاهی تطبیق می­کند بر ارکان، گاهی تطبیق می­کند بر ارکان و اجزاء و شرایط. بنا بر قول صحیحی هم همین­طور است، قدر جامع گاهی انطباق دارد بر نماز دو رکعتی، گاهی چهار رکعتی و…. و این یک راه حلی برای همه اقوال است.

تصویر دوم قدر جامع برای اعمی

در کفایه تصویر دیگری برای اعمی ذکر شده که عبارت است از معظم الأجزاء که هم شامل ارکان و هم شامل غیر ارکان می­شود؛ یعنی اگر صلاة بخواهد قابل اطلاق باشد، باید اکثر اجزاء نماز را شامل شود. نمی­شود فقط تکبیر و سجده باشد و بقیه اجزاء نباشد. لذا این معظم الأجزاء می­تواند معجونی از ارکان و غیر ارکان باشد.

مرحوم آخوند بر این تصویر هم دو اشکال وارد می­کنند: نخست: مجازیت؛ یعنی استعمال اگر در برابر تمام اجزاء و شرایط رخ دهد، استعمال، مجازی می­شود؛ چون صلاة در برابر معظم اجزاء وضع شده است.

اگر شما بخواهید یک تام الاجزاء والشرایط در آنجا استعمال کنید از باب علاقه کل و جزء می­شود یک استعمال مجازی؛ چون در برابر معظم اجزاء وضع شده است، نه در برابر تمام اجزاء.

اشکال دوم مرحوم آخوند این است که می­فرمایند تبدّل در موضوع­له پیش می­آید.

در باب وضع گفتیم که موضوع­له باید امر ثابتی باشد. اما در اینجا معظم اجزاء در بعضی از نمازها نیت، تکبیر، سجده، رکوع و تشهد است و در بعضی از نمازها نیت، تکبیر، استقبال قبله و….است.

پس موضوع­له ثابت نیست؛ زیرا گاهی نماز دو رکعتی، گاهی سه رکعتی و…. مقصود است. لذا معظم اجزاء در هر کدامشان فرق می‌کند. مرحوم آخوند در ادامه می­فرمایند: اگر تصویر به این معنا باشد که صلاة در برابر معظم الأجزاء وضع شده باشد، لازمه­اش این است که در عالم واقع، مردد باشد. ازاین­رو، این اشکال وارد است؛ چون عدم تعیّن در باب معنا قابل قبول نیست.

تصویر سوم قدر جامع از نظر اعمی

قدر جامع، نظیر وضع در اعلام شخصیه است؛ یعنی حالات و عوارض نمی­تواند در تغییر اسم دخالت داشته باشد؛ مثلاً زید در طول زندگی خویش شاهد اوست حالات مختلفی بر خود می­باشد، اما این تحولات در نامگذاری و اسم زید، هیچ تأثیری نمی­گذارد؛ زیرا قبل از معلولیت و بعد از معلولیت در هر دو صورت، زید است.

در باب عبادات نیز همین­طور است؛ یک وقت ذاتاً تغییراتی در نماز وجود دارد؛ مثل نماز سه رکعتی و نماز چهار رکعتی که به آن تغییر ذاتی درونی می­گویند. اما یک وقت تغییراتش به خاطر حالات مکلفین است؛ مثل نماز در حضر، نماز در سفر، نماز در حال اختیار و نماز در حال اضطرار در هر همه این صور، صلاة، صدق می­کند. در واقع، همه اینها را صلاة می­گویند. البته مرحوم آخوند می­گوید: این قیاس مع­الفارق است؛ در واقع، چون شما مرکبات اعتباری را با اوضاع اعلام شخصیه مقایسه می­کنید؛ زیرا در اعلام شخصیه یک ذات متشخص وجود دارد که تا زمانی که آن وجود، باقی است آن شخص هم باقی است؛ اما اگر تشبیهی پیدا کنید، مثل قدر جامع مرکبات خارجی با اعلام شخصیه، چنین تشبیهی، قابل قبول نیست و این قیاس مع­الفارق است.

نظریۀ مختار:

اشکال اصلی این است که تصویر سوم، تصویر قدر جامع نیست. فقط می­فرماید که قدر جامع اعمی مانند وضع اعلام شخصیه است، اما قدر جامعی ارائه نکرده و فقط تشبیهی را بیان کرده است.

خلاصه اینکه بنا بر نظر مرحوم آیت‌الله بروجردی و حضرت امام; اگر قرار باشد واحد نوعی را به دو نوع تقسیم کنیم، قدر جامع قابل تصویر است؛ هم بنا بر نظر صحیحی و هم بنا بر نظر اعمی. بنا بر نظر اعمی؛ تصویر قدر جامع میسّر است؛ چون از امور اعتباری است؛ یعنی یک واحد نوعی اعتباری است. وقتی این­طور باشد گاهی به شرط شئ است و گاهی لا بشرط است و هیچ ایرادی پیدا نمی­کند.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/osoul-91-52.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/osoul-91-52.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *