درس خارج اصول 91-92 جلسه 39

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه سی و نهم درس خارج اصول

المطلب العاشر: نظریات أصحاب المعنی

در خصوص این موضوع مطالب و نقطه نظرات گوناگونی بیان شده است که ما در اینجا به چند نظریه عمده آن اشاره می‌کنیم:

نظریه رفتار گرایی

بر اساس این نظریه، معنا امری عینی است نه ذهنی و به گونه­ای به وضعیت خاص می­گویند، و به مخاطب مربوط می­شود. در حقیقت نظریه رفتاری معنا بر روی آنچه متضمن کاربرد زبان در فرآیند ارتباط است، تأکید دارد. صاحبان این نظریه معتقدند، معنا تابعی از جنبه­های مربوط به موقعیت ارتباط است که دستخوش نقد و بررسی همگانند. علاوه بر این، موفقیت روانشناسی در مقام توضیح و تبیین برخی از جنبه­های رفتار انسان بر اساس روابط میان محرک­ها و پاسخ­های قابل مشاهده طبعاً این امید را به وجود می­آورد که بتوانیم برخورد مشابهی را نیز در مورد رفتار زبانی داشته باشیم.

ساده­ترین انواع نظریه رفتاری را باید در آثار قلمی زبان شناسانی یافت که بدون هیچ تعجّب، عهده­دار بیان آراء و نظرات روان­شناسان رفتار­گرا شده­اند که آشنایی چندانی با پیچیدگی­های مربوط ندارند.

لذا باید این پرسش را مطرح نمود معنا چیست؟ از منظر رفتارگرایان معنا به نحوه وضعیت و ارتباط متکلم و مخاطب اطلاق می­گردد. اگر جمله­ای گفته شود مخاطب از خود عکس­العمل نشان دهد یا رفتاری (رفتار خاص) از مخاطب به نظر برسد، این همان معنا است و اصطلاحاً این نظریه به عنوان نظریه رفتاری از آن یاد می­شود، بر اساس این نظریه معنا یک امر عینی است نه امر ذهنی.

البته نظریه رفتاری تقریرهای مختلفی دارد. منشأ و پایۀ این حرف بر می­گردد به الگو پذیری از کودک. می­گویند کودک نمی­فهمد لفظ ما به ازای آن معنا است او یک لفظ را از مخاطب می­شنود و یک عکس العمل می­بیند حال عکس العمل برای او معنا است. مثلاً می­گوید شیر، می­گوید آب، از مخاطب عکس العمل می­بیند پس بر اساس این الگو در یادگیری زبان در دوره کودکی زبان­شناسان معنای روان­شناسانه به ما یاد دادند. بنابراین وقتی آدم توجه می­کند می­گوید اصلاً معنا چیست، معنا برمی­گردد به وضعیت متکلم و نحوه ارتباط او با مخاطب و عکس العمل او، و این کاملاً رفتار گرایی است.

اما اشکالاتی که بر این نظریه وارد است: اولین اشکالی که بر آن وارد است این است که شما می­گویید متکلم در چه وضعیتی قرار دارد بر اساس نوع وضعیت متکلم و مخاطب معنا را می­توان فهمید. اشکال این است که موقعیت­های انسان بی­پایان است، انسان در یک وضع خاص قرار ندارد، اگر این باشد آنوقت معنای لفظ هم باید بی­پایان باشد، چون شما یک قاعده در اختیار ما قرار دادید شما می­گویید معنا بر می­گردد به نوع وضعیت متکلم یا مخاطب. می­گوییم انسان اوضاع مختلفی دارد پس معنا هم باید نامحدود باشد. هیچ کس این حرف را قبول ندارد برای اینکه ما نمی­فهمیم که تو در چه وضعیتی هستی. در هر وضعیت یک معنا امکان ندارد. ضابطه و قاعده همیشه دایره­اش ضیق است.

اشکال دیگر که وجود دارد این است که اگر معنا بر اساس عکس‌العمل مخاطب معنا شود اگر ما جملات متعددی به کار ببریم و از همه آنها عکس العمل مخاطب واحد باشد قطعاً معنایش این است که همه آن جملات یک معنا دارد در حالی که این طور نیست شاید بیش از ده معنا داشته باشد. یا یک جمله بکار ببریم و مخاطب در هر بار یک عکس­العمل نشان دهد مثلاً یک جمله صبح به کار ببریم یک عکس‌العمل و یک ساعت دیگر یک عکس­العمل دیگر پس معلوم می‌شود یک جمله چند معنا باید داشته باشد در حالی که این طور نیست.

سومین اشکال این است که بسیاری از موارد اتفاق می‌افتد الفاظی را به کار می‌بریم، گزاره­هایی به کار می­بریم که مخاطب عکس­العمل نشان نمی­دهد. اگر ملاک عکس­العمل مخاطب است، اینجا باید چه کار کنیم. مثلاً کسی بگوید پسر عموی من خوب درس می­خواند و مخاطب بعد از شنیدن این جمله عکس­العمل نشان ندهد پس یعنی این جمله معنا ندارد و مهمل است در حالی که این طور نیست بنابر این در نظریه رفتاری تأکید روی وضعیت خاص متکلم و مخاطب است اگر این طور باشد این اشکالات بر آن متوجه است.

اما نقد اساسی این است می‌گوییم آنی که از ارکان فهم و معنا است کدام است، لفظ است، متکلم است، مخاطب است و یا عکس­العمل مخاطب است کدامشان است؟ تا برای مخاطب از چیزی فهم حاصل نشود عکس العمل نشان می­دهد؟ شما چرا گفتید این از لوازم فهم است؟ آنی که رکن رکین است در این جا فهم بعد از ادای جمله است. فهم بعد از استعمال لفظ است، بعد از فهم عکس­العمل است.

نظریه دیگری است تحت عنوان «کاربردی» که در آینده بیان خواهیم کرد. به طور خلاصه باید بگوییم عکس­العمل تابع معنا است نه خود معنا به تعبیر دیگر عکس­العمل علامت است، علامت معنای لفظ است. عکس­العمل نتیجۀ فهم آن معنا است نه خود معنا.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/osoul-91-39.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/09/Usol-91-39.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *