درس خارج اصول 91-92 جلسه 3

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه سوم درس خارج اصول

المطلب الرابع: سبب التمایز بین العلوم

در این بخش، پیرامون این موضوع بحث می­کنیم که ملاک و سبب تمایز علوم چیست؟

چهار قول در این مسأله وجود دارد:

  1. قول اول، قول مرحوم آخوند خراسانی است که می­فرماید: تمایز علوم به تمایز اغراض است.
  2. قول دوم، قول مشهور است که معتقدند: تمایز علوم به تمایز موضوعات است.
  3. قول سوم، متعلق به مرحوم آیت­الله بروجردی است که علوم را به جهت جامع بین محمولات مسائل، متمایز می­داند.
  4. قول چهارم، قول حضرت امام; است که می­فرماید: «تمایز العلوم بانفسها و ذواتها».

تبیین قول مرحوم آخوند;

مرحوم آخوند هر چند در مسأله موضوع علم، نیاز به موضوع و وحدت آن با نظر مشهور اتفاق نظر دارد، ولی در مسأله تمایز علوم با قول مشهور به مخالفت پرداخته است و معتقد است بر هر علمی، غرضی مترتب است؛ به گونه­ای که به واسطه آن غرض، علوم از یکدیگر جدا می­شود و الا اگر تمایز علوم را به موضوعات و محمولات آنها بدانیم لازم می­آید هر مسأله­ای، خود علمی جداگانه به حساب آید؛ چون موضوع و محمول آن علوم دو تا است؛ در حالی که هیچ­کس به این امر ملتزم نمی‌­شود؛ زیرا همه این مسائل دارای غرضی واحد هستند. پس این مسأله، خود بر این موضوع که تمایز علوم به تمایز اغراض آنها است، دلالت می­کند.

مرحوم آخوند; پیرامون این قول خویش در جلد اول کفایه الاصول می­گوید: «و قد انقدح بما ذکرنا انّ تمایز العلوم انما هو باختلاف الاغراض الدّاعیه الی التدوین لا الموضوعات و لا المحمولات و الا کان کلّ باب بل کلّ مسأله من کل علم علما ً علی حده».

همان گونه از عبارت ایشان استفاده می‌شود، مراد از غرض واحد، غرض تدوین است، نه غرض تعلّم؛ چرا که از نظر مرحوم آخوند علم عبارت از مجموعه­ای از مسائل است و پیداست قبل از تدوین، مجموعه مسائلی در کار نیست که بتوان آن را علم نامید. بلکه این مرکب اعتباری؛ یعنی مجموعه مسائل با تدوین محقق می­گردد. در واقع، وقتی مسائل علم نحو مدوّن شد، آنگاه به عنوان علم نحو از آن یاد می­شود.

اشکال قول آخوند

اشکالی این است که علومی که به لحاظ موضوعی، متباین هستند؛ مثل علم معدن و علم نفس، مدّعای ایشان را نقض می­کند. چون این‌گونه علوم ذاتاً با هم تباین دارند. لذا نوبت به تمایز اغراض نمی‌رسد؛ یعنی پیش از آنکه بحث غرضی که بر اینها مترتب است مطرح شود، اینها ذاتاً دو علم جداگانه­اند، پس دیگر احتیاجی نیست که به سراغ غرض آنها برویم و آنها را از هم منفک سازیم؛ زیرا مسأله غرض از جهت رتبی، متأخر است. البته در علومی که به لحاظ موضوعی واحد هستند؛ مثل علم نحو و علم صرف که موضوعشان «کلمه و کلام» است، می­توان گفت تمایز آنها به اغراض است، اما آنجایی که اولاً و بالذات با هم متباین هستند، چنین فرضی پذیرفته نیست.

تبیین قول مشهور

قول دوم که قول مشهور است این است که تمایز علوم به تمایز موضوعات آن است؛ یعنی به سبب اختلاف در موضوعات، علوم نیز متفاوت گردیده­اند. برای مثال علم طب با علم گیاه­شناسی به واسطۀ تفاوت در موضوع، متمایز از یکدیگر هستند.

صاحبان این قول چون مشاهده کرده­اند در ادبیات عرب، اختلاف موضوعی وجود ندارد و موضوع همه علوم ادبی «کلمه و کلام» است، لذا راه چاره­ای برای آن در صیانت از قولشان اندیشیده­اند و چنین اظهار داشته ­اند که آنچه سبب انفکاک این علوم از یکدیگر می­شود، حیثیّاتی است که موضوع این علوم، دارای آن هستند. برای مثال موضوع علم نحو: «کلمه و کلام من حیث الاعراب و البناء» است؛ موضوع علم صرف: «کلمه و کلام من حیث الصحة و الاعتلال» است و موضوع علم معانی و بیان: «کلمه و کلام من حیث الفصاحه و البلاغة» می­باشد و همین حیثیات «سبب تمایز این علوم از یکدیگر می­شود».

اشکال قول مشهور

اشکالی که به قول مشهور وارد است این است که آنها خواستند برای علومی که دارای موضوعی واحد هستند، تدبیری بی­اندیشند و راه حلی ارائه نمایند، ولی نمی­گویند این حیثیاتی که گفته شد از کجا انتزاع کرده‌اند؟ مگر غیر این است که این حیثیات را از طریق ملاحظه مسائل این علوم دریافتند؛ یعنی مجموعه مسائل علم نحو را مورد ملاحظه قرار داده و حیثیتی به عنوان «اعراب و بناء» کشف نموده­اند؛ در حالی که این علوم در مرتبۀ قبل تمایز دارند، لذا دیگر احتیاجی به این حیثیات نیست. بنابراین، این ادعا که تمایز علوم به تمایز موضوعات است، نمی­تواند مورد پذیرش قرار گیرد.

بررسی قول آیت الله العظمی بروجردی;

قول سوم که قول مرحوم آیت الله بروجردی است این است که تمایز علوم به تمایز محمولات آنهاست. می­دانیم که مسائل هر علمی دارای جهت جامعی است که آن جهت جامع با مسائل علم دیگر، متفاوت است. این جهت جامع را از نسبت محمولات به موضوعاتشان اصطیاد می­کنیم. برای مثال محمول­هایی که بر کلمه و کلام در علم نحو وجود دارد غیر از محمولاتی است که در علم صرف وجود دارد.

دلیل ایشان آن است که حتی اگر انسان، غرض یک علم را هم نداند، این مطلب را می­فهمد که میان مسائل علم تمایز ذاتی وجود دارد؛ مثلاً بین «کل فاعل مرفوع» و «کل مفعول منصوب» از یک طرف و میان «الصلاة واجبة» و «الصوم واجب» از سویی دیگر، تمایز ذاتی وجود دارد.

اشکال قول آیت الله بروجردی

اشکالی که به فرمایش ایشان وارد است این است که این قول، مطلب جدیدی نیست؛ چون این جهت جامع یا مربوط به موضوع است و یا مربوط به محمول. اگر قائم به موضوع است، بازگشت این قول به قولی است که تمایز علوم را به تمایز موضوعات می­داند و اگر قائم به محمول باشد این همان تمایز علوم به تمایز محمولات است. بنابراین، قول آیت الله بروجردی در این مسأله، افادۀ مطلب جدیدی را نمی­کند.

بررسی قول امام خمینی;

قول چهارم از حضرت امام; است که می­فرماید: اساساً مسائل هر علمی ذاتاً از علم دیگر منفک و جدا است؛ چرا که سنخیّت آنها با یکدیگر تفاوت دارند. برای مثال، سنخ مسائل علم نحو با سنخ مسائل علم منطق یا مسائل علم جغرافیا تفاوت دارد. البته اگر احیاناً در یک یا دو مسأله میان دو علم اشتراکی هم وجود دارد، آسیبی به انفکاک ذاتی مسائل وارد نمی­سازد.

بنابراین، از نظر ایشان، تمایز علوم به سنخیّت ذاتی است که میان مسائل علوم وجود دارد و این سنخیت، مسائل هر علمی را از مسائل علم دیگر متمایز می­کند. لذا وقتی با مسائل علم نحو مواجه می­شویم، مشاهده می­کنیم میان «الفاعل مرفوع» و «المفعول منصوب» نوعی سنخیّت ذاتی وجود دارد و این سنخیّت، چون ذاتی است، احتیاج به تعلیل ندارد؛ چنانچه وقتی از ذاتیات امری پرسش شود، در پاسخ گفته می­شود: «الذاتی لا یعلل». از این رو، این سنخیت که در ذات این مسائل وجود دارد، ارتباطی به موضوع و حتی غرض ندارد؛ زیرا حتی اگر کسی غرض علم نحو را نداند، باز سنخیّت بین این مسائل نحوی را می­فهمد. بنابراین، مانعی ندارد بگوییم، بین «کلّ فاعل مرفوع» و «الصلوة واجبة» ذاتاً سنخیّتی وجود ندارد.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/07/osoul-91-03.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/07/osoul-91-03.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *