درس خارج اصول 91-92 جلسه 13

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه سیزدهم درس خارج اصول

المطلب الثامن: الحقیقۀ و المجاز

در این امر، پیرامون دو مطلب بحث می­شود: 1. چگونگی صحت استعمال مجازی؛ 2. ماهیت استعمال مجازی.

امر اول: آیا صحت استعمال مجازی به طبع است یا به وضع؟

در اینجا بحث راجع به این است که صحت استعمال لفظ در آنچه مناسب با موضوعٌ­له است، آیا به واسطه وضع بوده است یا مستند به طبع و ذوق ؟

یک قول این است که صحت استعمال لفظ در معنای مجازی به واسطۀ واضع است؛ یعنی واضع اجازه داده است در صورت وجود علاقه­های مذکور در علم بیان، لفظ در معنای مجازی استعمال شود.

قول دیگر این است که صحت استعمال لفظ در معنای مجازی، مستند به طبع و ذوق بشر است؛ به نحوی که اگر معنای غیر موضوع له با معنای موضوع له تناسب داشته و طبع بشری آن را مستحسن بشمارد، استعمال لفظ در غیر معنای موضوع له، صحیح باشد و الا غیر صحیح، شمرده شود.

مرحوم آخوند خراسانی و بسیاری از بزرگان، قول دوم را پذیرفته­اند. دلیل این علما نیز وجدان است؛ چون وجدان بشری گواهی می­دهد که استعمال لفظ در معنای مناسب با موضوع له نیکو و مستحسن است؛ اما اگر واضع آن را ممنوع کرده باشد و هم­چنین اگر لفظ در معنای غیر مناسب با موضوع له، استعمال شده باشد زشت و مستهجن، خواهد بود؛ هر چند خود واضع بر این امر، ترخیص و اجازه داده باشد. به این ترتیب، معنای صحت استعمال همان حَسَن و نیکوبودن آن می­باشد.

موید این قول آن است که زبان­های مختلف غالباً در معنای مجازی، اتفاق نظر دارند، چنانچه در هر زبانی از «رجل شجاع» به لفظ «اسد» و معانی مشابه، تعبیر می­کنند و نیز بسیاری از مجازاتی که در میان آحاد جامعه بشری شایع است، شاهد این مطلب است.

امر دوم: ماهیت استعمال مجازی

در این خصوص، اقوال مختلفی از سوی صاحب­نظران، مطرح که به آنها اشاره می­کنیم:

1.نظریۀ مشهور

مشهور بر این عقیده­اند که استعمال لفظ یا حقیقی است (استعمال در ما وُضع له) و یا مجازی است (استعمال در غیر ما وُضع له) و استعمال مجازی، خود مشروط به وجود یکی از مناسبات و علائق مجازیه است.

به تعبیر دیگر، الفاظ در صورتی می­توانند به نحو مجاز در غیر معانی خود استعمال شوند که میان معانی حقیقی و مجازی آنها مناسباتی وجود داشته باشد. این مناسبت­ها را اصطلاحاً «علائق مجازیه» می­نامند. تعداد این علائق که زیاد نیز هستند در «علم بیان» به تفصیل بیان شده است. از باب نمونه، علاقۀ مشابهت، علاقه حال و محلّ، علاقه جزء و کل و غیر اینها که بایستی بین معانی حقیقی و مجازی وجود داشته باشد.

  1. نظریه سکّاکی

سکاکی، استعاره را جزء مجازات نمی­داند، بلکه به آن «حقیقت لغویه» اطلاق می­کند. بدین معنا که در استعاره، لفظ در همان معنای لغوی خودش استعمال گردیده است، منتها با یک تصرّف عقلی و ذهنی؛ یعنی هنگامی که انسان لفظ «اسد» را برای «رجل شجاع» استعمال می‌کند، در ذهنش ادعا می­کند که «رجل شجاع» از مصادیق «حیوان مفترس» است. در این صورت، استعمال «اسد» در «رجل شجاع» در واقع استعمال «اسد» در «حیوان مفترس» است.

البته سکاکی، تنها در خصوص استعاره این مطلب را بیان می­کند و الا دربارۀ دیگر مجازات، همان قول مشهور را پذیرفته است.

3.نظریۀ مرحوم اصفهانی (صاحب وقایۀ الاذهان)

ایشان معتقد است لفظی که به صورت مجاز استعمال می­گردد از جهت ارادۀ استعمالیه در همان معنای خودش استعمال می­شود، ولی از جهت ارادۀ جدّیه در معنای مجازی استعمال می­گردد. برای مثال، لفظ «اسد» بر حسب ارادۀ استعمالی در حیوان مفترس استعمال می­شود، ولی برحسب ارادۀ جدی در رجل شجاع، استعمال می­شود، منتها ارتباط اسد با رجل شجاع بدین صورت است که رجل شجاع، مصداق ادعایی حیوان مفترس است. به نظر می­رسد این مطلب، مشابه کلام سکاکی است، منتها تفاوتش با کلام سکاکی در این است که سکاکی این معنا را تنها در استعاره بیان می­کرد، ولی ایشان این نظریه را در کل مجازات مطرح می­نمایند. تفاوت دیگرش در این است که در کلام سکاکی، پیش از استعمال، بایستی مسألۀ ادعای فردیت، محقق گردد تا به واسطۀ آن ادعا، کلمه «اسد» در «رجل شجاع» استعمال شود، ولی مطابق نظریۀ ایشان این ادعا لازم نیست، قبل از استعمال باشد؛ چون ایشان می­گوید در وهلۀ نخست در ارادۀ استعمالی، لفظ در معنای حقیقی خودش استعمال می­شود و آنگاه نوبت به ارادۀ جدی می­رسد و در آنجا مسألۀ ادعا را مطرح می­کنیم.

دلیل ایشان این است که اساساً در استعمالات مجازی، ظرافت و لطافتی وجود دارد که در استعمالات حقیقی به چشم نمی­خورد.
ایشان به آیۀ شریفه 31 سورۀ یوسف استناد می­کند که می­فرماید: «قلن حاش لله ما هذا الا ملکٌ کریمٌ». اگر به جای «ملک» کلمۀ «یوسف»می­آمد، هر چند در معنا تفاوتی حاصل نمی­شد، ولی آن لطافت و حسن «ملک» را در پی نداشت.

دانلود فایل صوتی از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/07/osoul-91-13.mp3[/QR]

دانلود پی دی اف از طریق بارکد

[QR size=”150×150″ link=”yes”]http://www.m-h-mokhtari.com/wp-content/uploads/2016/07/osoul-91-13.pdf[/QR]

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *